Vườn Hữu cơ

	_♣ Đống Compost: Chính là trái tim của vườn hữu cơ
	_♣ Vườn hữu cơ: Cách tạo Compost

Bạn có thể để compost thành một đóng, nhưng nó dễ chài xuống, tốt hơn là để nó trong một cái thùng không đáy có thể chứa khoảng 1m^3..Hãy làm 2 thùng đặt cạnh nhau, thùng thứ 2 để nhận chất mới khi thùng thứ nhất đầy và chín.

Một số người thích để thùng compost trên cái nền bằng bêtông để ngăn chất dinh dưỡng trôi đi và rễ cây chui vào, nhưng nó lại không cho côn trùng vào. Hầu hết những người làm vườn đều cho rằng compost được làm trong sự tiếp xúc với đất thì tốt hơn; những sinh vật nhỏ ra vào được và không đọng nước mưa, không cần thiết đặt một tấm vải dầu bên trên để ngăn ứ nước, và còn tiết kiệm được tiền. Một ý tưởng khác muốn nâng compost lên trên mặt đất, trên một cái nền đất được đẩm chắc hơn vì như thế không khí có thể vào từ mọi phía và làm nhanh quá trình phân hủy.

Cách hay nhất để làm đầy thùng là làm cùng một lúc, giống như một cái bánh. Một lớp chất liệu dày 15cm, rồi một ít chất hoạt hóa, lại lớp chất liệu… cứ thế cho đầy thùng, tưới nước nếu nguyên liệu khô và phủ rơm lên trên. Bạn cần dùng 1m³ chất liệu để được một khối nhất định. Quá trình phân hủy hầu như bắt đầu ngay và trong những ngày đầu đống nóng do không khí. Vì thế sau một thời gian biến đổi, khoảng một tuần đến một tháng hay hơn, hãy lấy đống bên trong ra. Đây công việc nặng nhọc, 1m³ compost khi làm xong nặng khoảng một tấn, có thể đủ để chuyển nó vào thùng thứ 2, thùng này thường trộn đều đầy đủ. Người cầu toàn lấy ra lần thứ 2, khoảng 4 tháng sau khi bạn bắt đầu (thời gian chính xác phụ thuộc vào mùa, mùa đông lâu hơn mùa hạ). Bạn hoàn tất với chất trồng tuyệt vời, không cỏ dại, không bệnh tật, không một chiếc lá hay thân cây nào không phân hủy, tất cả ngã màu đen, chỉ hơi ẩm và dễ vỡ vụn.

Đây là phương pháp cổ điển tạo chất trồng nhưng không thể làm tốt hơn. Khởi đầu với 1m³ chất liệu thô là một lô to lớn khủng khiếp. Nếu bạn không làm vườn trên nhiều hecta, đống chất trồng sẽ làm nên dần dần trong nhiều tuần: 2 gánh cỏ, 1 thùng thức ăn thừa, vài tờ báo xé nhỏ, một ít máu, xương… đống thực sự không bao giờ nóng, không đủ nóng để làm chết những hạt cỏ. Xáo trở chất trồng cũng là một trong những việc không bao giờ xem là phí thời gian vì luôn luôn có chất liệu không phân hủy ở quanh rìa. Không vấn đề gì, nó có thể tiếp tục hoàn tất sự phân hủy trong vườn. Chất trồng tuyệt hảo ở dưới cùng dùng cho những việc như luống gieo hạt hay hỗn hợp trồng chậu. Bất cứ thứ gì chưa kịp phân hủy đều cho vào thùng thứ 2. Thùng này bắt đầu phân hủy khi thùng thứ nhất đầy.

Để compost chín phải mất một thời gian lâu (6 tháng hay hơn) nhưng chỉ đống đầu tiên làm bạn phải chờ đợi, vì vậy cùng một lúc nếu bạn cùng có 2 đống compost: 1 đã phân hủy và 1 đang chờ hủy, như thế bạn sẽ luôn có compost trong tay.

Trong 1 khu vườn nhỏ xíu ở thành phố, bạn không th63 có đủ chất liệu để làm 2 thùng, nên chỉ còn cách làm một thùng, đổ chất liệu mới lên trên cùng và xúc compost đã ở dưới ra.

Trong khu vườn nhỏ, bạn có thể dùng một thùng tạo chất trồng không đáy mà bạn tìm (tạo) được, nó chứa khoảng 2/3 m³, nên đuc vài lỗ bên cạnh thùng để thông hơi. Úp thùng lên mặt đất trống rồi bỏ vật liệu thô vào thùng dần từ dưới lên và khi cần sử dụng bạn chỉ cần nhấc cả thùng ra. Những người dùng thùng bằng plastic cho rằng họ làm compost nhanh hơn một đống để mở trơ trụi.

Bạn cũng có thể mua những kiểu mẫu có giá đỡ trên một cái khung với một cái cán, cái cán này có thể làm cho cả đống quay được nhiều lần như một máy trộn xi măng, một hay hai ngày một lần làm cho quá trình phân hủy nhanh hơn khoảng 3 tuần hay hơn để phục vụ cho nhu cầu dùng nhiều.

Làm cho trang trại côn trùng là bạn cấp cho côn trùng căn nhà và cho chúng những mẩu thực phẩm thừa của nhà bếp. Phân của chúng sẽ thành compost, phân này tốt như phân gà, vịt, chim.

Bạn có thể làm trang trại côn trùng bằng một thùng đựng rác cũ cắt đáy, nếu làm thêm tầng thì tốt: Tầng trên cùng để thực phẩm thừa và côn trùng, tầng đáy là nơi thu compost. Ở dưới thấp thường có một cái thùng tích lũy phân lỏng. bạn có thể bắt trong vườn hoặc mua côn trùng, mồi tốt nhất là chocola tán nhuyễn.

Điều rất nhỏ có thể làm hỏng một đống compost là không đủ không khí vào và vi khuẩn kỵ khí có thể sống không có oxy mà vẫn làm việc. Chúng tỏa ra những mùi khủng khiếp như hydrosulfur (mùi trứng thối), mùi xác chết, thối rữa. cả khối ghê tởm sẽ làm bạn tránh xa việc làm compost mãi mãi. Đó là lý do người làm compost thận trọng luôn chọ vài lỗ trong đống mới bằng một chiếc cọc làm vườn. Không nên làm đống quá to mà chỉ cần một kích thước đáy (1mx1m).

Cách chữa đóng thối cũng đơn giản. Cứ lấy cọc chọc vào đống 5-6 lỗ, không khí sẽ vào và mùi hôi sẽ hết nhanh. Nếu sau vài ngày mà đóng vẫn hôi, phải moi ra, trải trên đất để làm khô trước khi gom chúng lại. Nếu bạn có thói quen làm những đống thật lớn, tốt nhất là gom chúng quanh một trục chính, cho không khí vào giữa như cái lò lẩu trong nhà hàng.

Đừng lầm lẫn mùi trứng thối của sự thối rữa với mùi amoniac là mùi phát sinh sớm trong quá trình phân hủy. Nó không gây khó chịu và đó là dấu hiệu tất cả đang tiến tới đúng kế hoạch. Thật ra amoniac đang mang đi mất một số nitrogen có ích cho cây. Nhưng nếu nó thực sự nặng mùi, có nghĩa là vi khuẩn đang làm việc tích cực. Việc chuyển đống sẽ cho chúng vài chất liệu tươi để nhấm nháp (mùi amoniac mạnh là một trong những dấu hiệu đóng sẳn sàng phải chuyển). Mọi thứ sẽ lắng xuống trong vài ngày.

Một khi compost đã sẵn sàng. Nó sẽ giữ được tối thiểu trong vài tuần, đừng vội lấy ra trừ khi bạn cần dùng cái thùng ấy để bắt đầu làm đợt khác. Compost có thể dùng để phủ hay vùi nó vào trong những luống mới khi luống đã được chuẩn bị. Hãy dùng compost tốt nhất dưới đáy để làm luống gieo hạt hay đất trồng chậu.

Có vài loại cây, chủ yếu từ những vùng sa mạc hay bán sa mạc (xương rồng, cây mọng nước) những cây này không thích đất quá nhiều mùn, nhưng chúng sẽ nhận lớp compost trên bề vào mặt bất cứ thời gian nào trong năm. Những sinh vật nhỏ sống trong đó sẽ thải chất dinh dưỡng cho cây tùy theo nhiệt độ, vì thế bạn không cần lo lắng về việc kích thích không đúng mùa tăng trưởng của cây.

Sử dụng compost tốt nhất là từ khi hình thành những luống trồng và khi những lớp phủ lắng xuống, nhưng bạn có thể rải compost khi bạn thấy thích hợp.

Những chất từ sinh vật thải ra đầy chất mùn, là quan trọng nhất giữ cho đất màu mỡ. Nó cũng chứa tất cả các loại men xúc tác (vitamin) cần cho vi sinh của đất phát triển mạnh và nhờ những vi sinh này mà đất cũng được phát triển, màu mỡ. Không một khu vườn nào có đủ compost và không một khu vườn nào được lưu tâm nếu không có đống compost.

Nhiều người nghĩ tạo ra chất trồng là một điều khó khăn, đầy những tai họa tiềm ẩn… Nhưng compost không là cái gì cả, chỉ là chất hữu cơ mụt nát! Hãy tập hợp đủ chất liệu đúng vào trong một đống, tự nó sẽ vận hành đúng!

Compost có thể được làm từ bất cứ thứ gì mà nó chỉ sống một lần! bao gồm:

Cỏ cắt xén: là thành phần chính của hầu hết đống compost, nhưng hãy trộn chúng vào các thứ khác, khô hơn vì chúng rất ẩm ướt, rất nóng nếu dùng một mình nó

Lá rụng: lá tốt nhất để trộn với các thứ khác, nhất là với cỏ, bởi vì nếu chỉ lá rụng không thôi thì dễ mất thời gian mục nát, mau chậm khác nhau thôi!

Cây tàn tạ: những cây trong vườn đã tàn tạ, qua mùa hoa, quả như cây cà chua, ớt, cây hoa ngắn ngày… đều dùng được và cũng tốt như các phần thừa cắt ra từ rau quả ở chợ.

Cỏ dại: theo lý thuyết thì những đống compost đủ nóng để giết chết các loại củ cỏ, thường thì hầu hết các loại cỏ mục bị nát trong nhiệt và hơi ẩm của đống compost, nhưng vài hạt còn sót sẽ nảy mầm và sẽ được nhổ ra dễ dàng.

Cành nhánh cắt tỉa từ cây trong vườn: đều sử dụng cho đống compost nếu bạn bằm, cắt nhỏ. Nhưng không dùng những phần có gai nhiều, chúng sẽ chích vào tay, chân bạn khi bạn vào để trải đống compost.

Rơm: Rất thông dụng nhưng ngày nay cũng khó kiếm nhất là ở thành phố. Dĩ nhiên các vùng Sa Đéc – Cái mơn đã dùng rơm rạ làm chất trồng chính trong các giỏ hoa, nhất là dịp tết.

Rác bếp: phần thừa cắt ra từ rau quả ở nhà bếp, bả trà, bả cà phê, và những thứ tương tự… đều dùng được! nhưng hãy coi chừng dùng quá nhiều vỏ quả cam, quýt hay quả ớt. Vị hăng cay của các loại quả này có thể sẽ làm xáo trộn các côn trùng, vi sinh vật, cho dù chỉ tạm thời. Những mẫu thịt cũng được phân hủy, nhưng tốt hơn nên cho chó mèo ăn rồi dùng phân của nó cho đống compost. Nếu cho trực tiếp vào đống compost thì phải chôn vùi cho kỹ không thì ruồi sẽ bu đến. Xương thì giàu chất Photpho, ngay cả khi nó chậm phân hủy thì vẫn hợp vệ sinh khi compost sẵn sàng để trồng, tốt nhất nên đập, chặt vụn ra nếu có thể! Chim chuột mà mèo nhà bạn đã cắn và đem nộp cho bạn, cũng có thể vùi trong đống compost, nhưng những con vật lớn hơn thì chôn phủ chúng đến nơi đến chốn.

Phân động vật rất tốt, nó bổ sung tất cả nitrogen và enzyme giúp cho vật chất mau phân hủy và làm giàu vô hạn sản phẩm cuối cùng. Bất cứ loại phân động vật nào cũng dùng được cả. Thường kinh nghiệm trồng trọt cho biết phân động vật thì quá “nóng”, nhưng nếu nó không phải là thành phần chủ yếu trong đống compost, thì không có vấn đề gì, nhất là khi nó không quá 25% hỗn hợp.

Mùn cưa: Mặc dù mùn cưa sẽ kết lại như ciment nếu dùng nó một mình, nếu được trộn nó với các thứ khác cho tơi xốp thì tốt, nhất là khởi đầu với phân gà, vịt, chim…

Bông gòn, vải, giẻ rách… có thể được dùng cho đống com-post với điều kiện là chúng hoàn toàn bằng sợi thiên nhiên. Vì sợi Polyester không phân hủy được!

Tro: tro từ than gỗ ở bếp lò của bạn, là thứ thêm vào thông thường nhưng không phải là tro than đá!

Thủy tinh, kim loại, nhựa dẻo: sẽ không mục nát nhưng người ta thường có thói quen bỏ vào thùng rác. Vì vậy hãy nhặt ra những thứ ấy, ngay cả thuốc lá có lót lớp giấy nhôm, hay đoạn dây điện…

Cao su: dù có nguồn gốc hữu cơ nên cũng phân rã nhưng mất nhiều năm. Vì vậy nên tránh dùng.

Dầu: những thứ chiên ráng…hay đã được nhúng trong dầu thì không nên dùng, dầu thường đặc lại như sơn và không phân hủy.

Cây bị bệnh: dù đống com-post đủ nóng để giết các sinh vật gây bệnh, nhưng an toàn hơn nên đốt chúng đi để lấy tro, không nên bỏ trực tiếp vào đống com-post.

Giấy: được làm từ thực vật nên phân hủy được, nhưng nên xé nhỏ và cho thêm các chất giàu đạm như phân gà, vịt, chim.

Giử cân bằng trong đống com-post là vấn đề quan trọng: quá nhiều thứ mịn ướt, sẽ trở nên một mớ hỗn độn ẩm ướt, nó sẽ thối rữe hơn là phân hủy. Quá nhiều thứ khô, không mịn thì quá trình phân hủy sẽ lâu dài, mất thời gian. Vì vậy nên trộn tất cả mọi thứ từ vườn và từ nhà, càng nhiều loại càng tốt. Những thứ đó nguồn gốc từ rau quả thì đủ mịn để dể phân hủy và đủ thô để không khí không làm xáo trộn quá trình gây hôi thối.

Bạn có thể mua những sản phẩm có chứa vi khuẩn và Enzyme, thích hợp để cho vào đống com-post. Nhưng điều này không cần thiết lắm vì đất và không khí ở bất cứ khu vườn nào cũng đầy vi khuẩn. Tuy nhiên trong những giai đoạn sớm nhất của sự phân hủy, vi khuẩn hoạt động sẽ tiêu thụ nhiều đạm vì vậy cần cho thêm những thứ giàu protein.

Đơn giản hơn, bạn hãy cho thêm một vài thùng com-post đã phân hủy vào đống mới như nguyên tắc làm yaourt (sữa chua). Nhưng hiệu quả hơn vẫn là các chất từ động vật như phân mới của gà, vịt, chim; xương và máu của chúng sẽ giúp vi khuẩn hoạt động hiệu quả hơn./.