Hai Quang sưu tầm

_{Hai Quang
sưu tầm:________________________________}

	_♣ Thoáng sắc hương trà mi Việt Nam
	_♣ Niềm đam mê hoa phong lữ

Thăm viếng vườn trà mi có mấy chục ngàn cây trà mi ở Descanso Gardens. La Canada Flintridge, quận Los Angeles, Hoa kỳ, vào đầu xuân mùa hoa nở, rực rỡ đủ màu sắc, nhưng không chút thoáng hương nào cả, làm chúng tôi nhớ đến hoa trà mi thơm nồng nàn Camellia baviensis. Một loài giống họ Trà mi cũng thoáng hương thơm là hoa trà (hay chè theo tiếng Bắc tiếng Trung), tên khoa học là Camellia sinensis, rất quen thuộc với chúng ta, dùng lá pha chế uống nước trà (chè). Hoa trà màu trắng kem, nhỏ. Còn trà mi hay Hải đường trồng thưởng thức hoa trên thế giới thì thuộc ba loài hay giống lai của Camellia japonica, C. sasanqua và C. reticulata.

Trà mi hay hải đường nguồn gốc Hàn Quốc, Trung quốc, Đài loan, Nhật bản và Đông Dương. Sách ghi chép trà mi lần đầu tiên làm hoa trang trí váo năm 863 sau công nguyên. Hầu hết các giống, ngoài các giống lai tân tạo, hiện trồng ở Mỹ đều nguồn gốc Nhật và bán ra dưới các tên Nhật. Nhiều giống có tên “Tướng George Patton” hay “Hoàng thân Eugene Napoleon” là dấu hiệu hoa trà mi đã được Châu Âu và Châu Mỹ đam mê, chia xẻ thưởng thức lâu đời với các nước Châu Á. Ở nước ta, từ đời vua Lý Thần Tông (1121 – 1138), ở cung Từ Liêm (đời Trần là phường Tích Ma, đời Lê là Nghi Tàm) đã thấy nói đến các trà mi hải đường hồng, hồng phấn, đỏ, thâm hồng bát diện, trắng, bạch trà có nhụy hay bạch trà không nhụy. Truyện Kiều, Cung oán ngâm khúc… đều nhắc đến hoa trà mi (đồ mi), hải đường. Truyện Tàu tả màu sắc hoa trà (mi) thú vị nhất là Thjiên Long Bát Bộ - Lục Mạch Thần Kiếm của nhà văn Kim Dung. Ba nhà tuyển chọn dẫn đạo trà mi theo dáng hoa, màu sắc và mức chịu lạnh, nổi danh thế giới ngày nay ở Mỹ là nhà tuyển chọn tại vườn bán cây giống dòng họ Nuccio ở Altadena, bang Cali, tiến sĩ William Ackerman của Vườn Sưu tập Thực vật Quốc gia (Hoa kỳ) ỏ Washington D.C và tiến sĩ Clifford Parks, đại học North Carolona ở Chapel Hills.

Hiện biết được trên 250 loài thuộc giống thực vật Camellia, trong đó có loài trà (chè) C. sinensis đã nói trên. Chúng mọc hoang dại ở rừng Châu Á, thành bụi rộng, lá luôn luôn xanh hay thành cây cao đến 15m. Trong hình các loài trà mi hoang dại hoa đẹp, đính kèm, chỉ mới có tên hai loài nguồn gốc Việt Nam. Đó là loài C. cucphuonggensis hoa vàng cùng màu với loài C. chrysantha, và loài hoa cánh trắng rời rạc, nhụy vàng là C. vietnamensis. Hoa trà mi thơm ngát của nước nhà là C. baviensis . Không biết rõ là hoa trà mi (hải đường) cánh dày đỏ hay hồng ở các quận huyện, tỉnh Thừa Thiên, có thuộc loài C.amplexicaulis không? Và trà mi cánh trắng (bạch diện) nhụy vàng xưa cũ có phải là loài C. longicarpa hay là trà mi lá liễu C. salicifiolia không?

Đó là các giống hay giống lai của 3 loài C. japonica, C. sasanqua và C. reticulata.

Các giống trà mi cổ điển trồng ở vườn tược là C. japonica, thường được gọi là giống japonica. Đây là những giống chịu lạnh nhất trong ba loài trồng trọt làm hoa cảnh, hoa nhiều dạng và nhiều màu sắc hơn hết. Trồng ở những vùng thích hợp, mùa hoa nở kéo dài nhất, từ cuối thu đến giữa hạ. Những giống chịu lạnh thì chỉ nở hoa vào tiết xuân. Một giống trà mi japonica cổ xưa tên là Paulette Godard, đã tỏ ra là chịu lạnh giõi nhất, vẫn sống sót, ít hư hại ở nhiệt độ -23⁰C (dưới không độ). Trà mi japonica là điển hình cho các bụi cây dày, mọc thẳng đứng, nhưng thỉnh thoảng cũng có vài giống mọc thấp lan rộng. Hoa trà mi japonica bề ngang từ 5cm đến 16 – 17cm, có đủ kiểu hoa, từ cánh đơn đến cánh kép. Dù đôi khi một vài giống này không đâm bông đi nữa, chúng vẫn được trồng trọt, vì lá rất đẹp, xanh đậm láng bóng, dài trên 10cm.

Nhóm trà mi quan trọng hàng nhì là C.sasanqua, nở hoa vào thu đông, hoa tuy mỏng manh nhất trong ba loài, vẫn được sử dụng làm bụi cây cảnh. Nhóm sasanqua gồm luôn các giống gần gũi thuộc loài C. biennalis và C. vernalis, bù trừ hoa mảnh manh,dễ rách nát, bằng cách sinh hoa rất nhiều trên cây. Ở xứ lạnh chúng vẫn được ưa chuộng tại những vùng lạnh nhiều, vì chịu lạnh gắt không thua gì japonica, mọc thẳng đứng cành sum soe hay thành bụi nhỏ tỏa ngang rộng, không khác gì mấy dáng cây giả đỗ quyên – azalea. Nhóm sasanqua chịu nắng tốt hơn nhóm japonica.

Nhóm thứ ba là các giống và giống lai của loài C. reticulata. Cây mềm yếu hơn hẳn japonica, sasanqua, mọc thẳng đứng, cành thưa thớt rộng rãi. Hoa trên cây cũng ít hơn. Vài giống reticulata có hoa rất lơn, đường kính có khi đến 25cm, cho nên hay được dùng triển lãm. Từ vài giống loài hoang dại, hiện nay nhờ tuyển chọn, có đến hàng ngàn giống trà mi trồng trọt, muôn vẻ sắc hoa, trắng ngần, thâm hồng, đỏ tím đen hay đủ màu lợt lạt, đủ dáng nhỏ như ngón tay hay lớn như đĩa bàn ăn.

- Hoa nửa cánh kép, có hai vòng lớn. Cồi giữa vòng cánh có thể là cánh nhỏ hay toàn nhụy mà thôi.

- Hoa dáng hoa xuân – anemone. Một hay nhiều vòng cánh bên ngoài, giữa hoa là một cụm giả cánh – petaloids hay nhuy dày đặc.

- Dáng hoa hồng, gồm nhiều vòng cánh chồng chất nhau, và không thấy nhụy lộ ra.

- hoa điển hình trà mi. Nhiều vòng cánh lớn, chồng chất nhau, nhụy không phô trương ra ngoài.

- Trà mi làm cảnh. Trà mi khác với hoa hồng là ưa bóng râm, bên cạnh lan can cửa sổ hay cạnh tường, thay vì dưới ánh nắng chan hòa. Giống hồng nhung “Yuletide – mùa giáng sinh” trồng trước cổng vào để đón chào khách, hay giống trắng mỹ miều “Minenoyuki – Bồ câu trắng” dưới bóng phên cửa, là hai cách lựa chọn duyên dáng.

- Rải rác trong vườn hoa hay trồng chậu, trà mi trồng rải rác trong vườn tược hay trong chậu, cho mọc quanh rào dậu sẽ làm tụ điểm mọi mát nhìn của ai ra thăm vườn. Ở xứ mát lạnh, trà mi trồng thành bụi chánh, góc tường hướng đông hay hướng bắc. Nếu có lạnh gắt, nắng sớm sẽ làm cháy khô hoa, vào mùa rét thì nên lựa hướng bắc hay hướng tây. Trồng trà mi dáng cây mọc thẳng đứng thành từng cụm, sẽ có các tầng lá đều đặn, đẹp mắt. Loài japonica và sasanqua rất phổ thông làm hàng rào, cắt xén được. Nhiều giống sasanqua, trồng thành bụi, hàng rào, xén cắt cao khỏi đầu gối đôi chút, làm thành hàng dậu hay làm cây che phủ đất ở công viên, gồm cả các giống chịu nắng cahn hòa được, như các giống “Showa Supreme” và “Tanya”. Trà mi trồng chậu cũng rất tốt. Chậu ván gỗ rất thích hợp. Trà mi mọc chật chội, mấy năm đầu trong chậu rất thích hợp. Khi đã lớn thì phải thay chậu lớn hơn và có thể để trong chậu vĩnh viễn, nếu thỉnh thoảng cắt xén bớt rễ đi. Trà mi có nhiều giống trồng làm Bonsai rất tốt, như đã thấy nhiều trà mi Bonsai thọ trên mấy thế kỷ ở Châu Á. Trà mi mọc tốt, cần ẩm độ cao, mùa đông trời sáng và nhiệt độ ban đêm không dưới 5 – 6⁰C, và phải trên -4⁰C. Thật ra trà mi không phải là cây nội thất ở xứ mát lạnh, vì chỉ sống sót vài ngày khi sưởi ấm mùa đông giá. Trà mi ưa đất trung hòa hay acid. Trong rừng, trà mi còn nhỏ mọc trên sườn đồi, có nghĩa là nơi dễ thoát thủy, dưới bóng râm, đã được các tàn cây lớn lược bớt ánh sáng rồi. Gốc trà mi phủ đầy chất hữu cơ thì tốt hơn. Cây trà mi trồng trong vườn tược phải có nhiều ẩm độ khí trời, thoát thủy tốt, khi còn nhỏ phải che gió, che nắng, và bồi đất. Mùa hạ quá nóng nực, cây trà mi phải được che chở ban trưa nắng cháy hoa, cháy lá. Tóm lại yêu cầu của trà mi không khác gì yêu cầu của đỗ quyên hay giả đỗ quyên cả. Vì vậy chúng tôi nghĩ rằng rừng các sườn đồi, dốc núi thác Đỗ Quyên, núi Bạch Mã rất có thể có những bụi trà mi hoang dại như là công viên Cúc Phương, rừng núi Ba vì vậy. Nếu ở đất đồng bằng khó thoát thủy thì nên trồng trà mi trong chậu. Hy vọng là mai đây sẽ có những nhà vườn, viên học nước nhà tuyển chọn lai nhiều giống trà mi Việt Nam, vừa xinh đẹp, vừa có hương thơm mà các giống Âu Mỹ không có được.

Các cây Geranium có tên khoa học là Pelargonium, có nghĩa là con cò, vì dạng quả của nó, nhà vườn chúng ta gọi là Hoa Phong Lữ. Chúng gồm trên 300 loài, sống một năm, hai năm hay nhiều năm, mọc ở khắp nơi. Đã có trồng ở Đàlạt, có thể phát triển ở các hành phố vùng cao và các tỉnh miền Bắc nước ta.

Lá có cọng dài với phiến lá tròn nhưng thường có thùy chân vịt, màu sắc của lá rất nổi bật và đôi khi có hương thơm. Hoa 5 cánh có màu tím cho đến xanh hay tía cho đến trắng.

Nhờ bông hoa có màu sắc hiếm lạ, đường nét thay đổi nên phù hợp với mọi kiểu thức của vườn hoa, vì thế không có gì có thể thay thế nó trong mảng hoa ở vườn hay ở Ban công.

Cần nắng, một ít nước và phân bón… để các cây phong lữ trổ hoa sung mãn.

Như nụ hồng thuộc về cây “công chúa xứ Wales” (Princess of Wales) là loài phong lữ có hoa kép với cánh hoa dày khít như những đóa hồng cổ xưa. Thứ “Apple blossom” cũng tương tự. Một cây dày đặc, trồng chậu sẽ làm đẹp lên ban công nhà bạn.

Cây lai của Pelargonium crispum với loài hoa lớn cho cây “Sancho Pansa” có phẩm chất cây “Geranium pensée” vì hùnh dáng hoa của nó. Đây là cây mập mạnh, vô cùng bóng bẩy và duyên dáng. Rất ấn tượng khi trồng trong giõ treo.

Thuộc về cây “Panrou” là loại có sọc, khá mới, lá tỏa mùi thơm rất dễ chịu khi chạm đến. Hoa có hai màu đỏ cam quí phái và hồng nhạt đốm đỏ.

Sao tuyết thuộc loài “Stellar arctie” tạo nên khối mập lùn, cao 30cm. Trồng trong chậu nó cho những hoa hình sao không đều.

Đấy là cây “Capthon” là một phần của loạt cây phong lữ nổi tiếng có một không hai. Lá toát ra hương thơm, hoa to màu hồng với các sọc đỏ tía vẽ ra như những con mắt đẹp.

“Sarah Don” cây dày đặc một khối khoe lá loang lổ màu sắc kỳ lạ, hoa to. Thích hợp để trồng chậu

“Etincelle” được ca ngợi là “vua ban công”, nó cho hoa to, thành khối tròn. Cây hơi thòng nên vừa thích hợp ở ban công vừa phù hợp trồng treo.

Mùi càrốt. Cây “Scarlet Unique” là cây phong lữ có hương nhưng rất siêng hoa. Hoa đơn, nhỏ, màu đỏ quí phái. Cần tránh mưa vì nó hơi mảnh mai. Lá hơi co rúm lại và hơi có thùy, toát ra mùi hương cà rốt khi ta vò lá của nó.

Hương hoa hồng. Lá của Pelargonium graveolens toát ra mùi hoa hồng vì vậy nó có tên “Geranium rosat”, được nuôi trồng như cây công nghiệp để cung cấp thế phẩm hương hoa hồng – Mọc thành bụi lớn, giờ đang được chú ý để làm cây nội thất.

Thơm Chocolat. Lá to và có lông của cây Pelargonium tomentosum “Dutch Chocolate”, mọc thành bụi phân nhánh, cao 50cm tán rộng 80cm. Thích nơi hơi râm mát.

Thơm mùi cam tươi . Các lá nhỏ có thùy của loài “Price of Orange” cho mùi cam khi đụng chạm vào nó. Cây phát triển thành khối tròn to 40cm, hoa cô độc, màu hồng.

“The Czar” lá có viền nâu tương phản đẹp đẻ với màu lục sáng của phiến lá. Là cây có sức sống mạnh mẽ, dáng vẻ hơi đứng thẳng. Tồng tốt cả ở ngoài nắng lẫn trong chỗ râm mát.

Gân trắng nổi rõ “White Mesh” là cây phong lữ đẹp có gân lá nổi rõ rất đáng ngạc nhiên.

Duyên dáng với “L’Elegante” là loài phong lữ bất thường có viền trắng kem hay hồng quanh lá dai bền. Cường độ sắc màu càng nởi rõ khi cây ở nơi hơi râm mát và không thiếu nước.

Kỳ dị tự nhiên. Dù khó có hoa nhưng “Freak of Nature” không phải vì thế mà kém hấp dẫn nhờ lá gợn sống và có thùy nhỏ, rất tự nhiên, màu lá trắng kem với mép viền xanh đậm. Đây là cây khá yếu ớt vì thiếu diệp lục.

Cây lai với Pelargonium crispum sẽ có được những cây mọc thành bụi, có thể cao đến cả mét. Các cây này đạt được tuyệt đỉnh của nó kh nó sống lâu năm.

Cây phong lữ thuộc loài lai của Pelargonium peltatum với lá có thùy, kết cấu vững chắc. Chúng leo mạnh khỏe nhưng thân cành mảnh dẻ phải chịu đựng sức nặng của khối lựơng hoa. Với dáng vẻ mềm mại nên chúng sẽ rất hoàng hảo với vỏ treo hay trồng ở ban công. Để có được mùa hoa sung mãn phải buộc các đầu cành một cách khéo léo, giúp kích thích sự phân nhánh, mà mỗi nhánh sẽ cho ra một hoa ở ngọn. Bón phân thường xuyên, nó có thể lên cao đến hai mét.

Cũng gọi là “Regale” các cây lai của Pelargonium grandiflorum được trồng nội thất hay ở vườn. Nó có dáng vẻ dày đặc và hoa nở to.

Sử dụng các chồi không có nụ hoa ở phần trên. Dùng kéo cắt ngang, ngay dưới mắt lá. Cắt từng đoạn có chồi, dài cỡ 15cm. Cắt bỏ lá ở ¾ phía dưới của cành. Phía trên chừa các lá lại nhưng cắt bỏ đi nửa phiến lá để giảm thoát hơi nước của cây. Nhúng gốc cành vào chất kích thích ra rễ (nếu có). Cắm vào chậu có đường kính cỡ 10cm, bên trong chứa hỗn hợp cát và than bùn với tỷ lệ bằng nhau. Tưới nước giữ ẩm.

Có thể lấy hột từ trái sau mùa hoa, hoặc mua hột từ nước ngoài. Mỗi túi hột giống chứa khoảng 20 hột. Hột khá nhỏ. Từ lúc gieo cho tới lúc có hoa mất khoảng 18 – 20 tuần.

Đổ chất trồng vào chậu nhựa có lổ thoát ở đáy Chất trồng gồm đất, xơ dừa, tro trấu. Tỷ lệ bằng nhau, trộn đều. Cũng có thể dùng đất vườn. Gieo hột thành hàng cách nhau 2cm. Khoảng cách hột trên mỗi hàng là 5cm. Tưới sương mỗi sáng và phủ kiếng hay giấy nylon trong để giữ ẩm.

Sau 2 tuần mở giấy nylon hay bỏ kiếng ra, tránh tưới nước cho đất thoáng ráo để tránh thối. Khi lá đầu tiên phát triển, phải trồng riêng ra chậu nhỏ. Bứng và nâng bằng 2 ngón tay cây con có kèm theo chút đất trồng.

Trồng mỗi cây vào một chậu có đường kính 10cm với chất trồng là tro trấu và xơ dừa, và phân bò hoai, ấn nhẹ đất chung quanh gốc. Tưới đều.

Các cây bây giờ phân nhánh tốt. Phải thay chậu mới lần nữa. Và cho phân đều đặn 15 ngày/lần.

Bây giờ cây khỏe mạnh, phân nhánh tốt và có nhiều nụ hoa sẽ bảo đảm mùa hoa sung mãn và đầy màu sắc. Nhớ cho phân bón đều kỳ