Hai Quang sưu tầm

_{Hai Quang
sưu tầm:________________________________}

	♠ Lan thực chất là loài thực vật ký sinh hay cộng sinh
	♠ Kỹ thuật cắt tỉa hồng
	♠ Hoa cảnh Đà Lạt 110 năm hình thành và phát triển
	♠ Bất ngờ với những giò lan D. fimbriatum ở vùng cao Mèo Vạc
	♠ Huệ Thủy Tiên hay huệ loa kèn đại đóa là hoa xứ nóng, nhiệt đới

Trong bài “phóng sự Lan” ở báo Sài gòn Giải phóng ngày 5-4-03 phóng viên Ngọc Thành có nêu “Lan không phải là loài thực vật sống ký sinh như có người lầm tưởng mà đó là loài thực vật cộng sinh” và ông Mai Phương thắc mắc: “Vậy lan thực chất là loài ký sinh hay cộng sinh?”

Để trả lời thắc mắc trên, trước hết chúng ta cùng tìm hiểu các kiểu sống phụ sinh, ký sinh, cộng sinh, hoại sinh ở thực vật như thế nào?

Hay còn gọi là bì sinh; là những cây sống trên thân, cành, và cả ở lá của cây khác (gọi là cây chủ). Chúng có thân, rễ và lá với lục lạp đầy đủ, nên nó tự dưỡng nhờ phản ứng quang hợp. Rễ của chúng chỉ bám vào bề mặt bên ngoài cây chủ, hấp thu nước và muối khoáng do nước mưa và sương đọng, rồi nhờ lục lạp ở lá của chúng để quang hợp, tạo dưỡng chất cho chúng sống. Chúng không nhờ gì ở cây chủ, có chăng là giúp nó có chỗ bám, chỗ tựa. Tách rời chúng ra khỏi cây chủ và trồng riêng, chúng vẫn sống độc lập.

Nhưng các cây phụ sinh này cũng ít nhiều gây hại cho cây chủ: chúng có thể chận lấy ánh sáng, chúng có thể bóp chết cây chủ. Ở rừng dày chúng ta thấy trên mặt lá cây có những thực vật nhỏ sống bám lên đó như rêu, địa y, địa tiền, hoặc rong, chúng hại cây chủ vì hứng chặn ánh sáng đi. Các loài sung (Ficus spp.) lúc đầu sống bám trên cây chủ, khi rễ phát triển chằng chịt, đụng đến mặt đất thì nẩy nở to lớn và nhanh chóng bao trọn cây chủ, bóp chết cây chủ - nên chúng còn được gọi là cây siết cổ!

Phong lan bám trên cây gỗ lớn, ta tách về trồng, chúng vẫn sống tốt. Vậy phong lan là loài thực vật cộng sinh.

Đây cũng là những cây sống bám trên cây khác, nhưng sự sống của nó phụ thuộc hoàn toàn vào cây mà nó bám (gọi là ký chủ). Nếu ký chủ chết thì ký sinh không thể sống được!

Trong trường hợp này cây ký sinh vẫn có bộ máy dinh dưỡng với thân, rễ, lá có lục lạp đầy đủ, nhưng rễ của chúng biến thành những vòi hút, xoi thủng vỏ thân cây chủ, xuyên qua mô libe (hệ thống dẫn truyền nhựa luyện) đến các mạch gỗ (hệ thống dẫn truyền nhựa nguyên). Nơi đây hệ thống mạch gỗ của vòi hút ấy thông với mạch gỗ của cây chủ. Chúng hút nhựa nguyên (nước và muối khoáng) của cây chủ để rồi với lục lạp ở lá của chúng, chúng tự động hóa qua con đường quang hợp, tạo ra carbohydrat giúp nó sống và phát triển. Đây là trường hợp của các cây chùm gửi, thuộc họ Loranthaceae

Ở đây các ký sinh không có lục lạp nên chúng không tạo được carbohydrat bằng con đường quang hợp. Chúng lấy nước và muối khoáng của cây chủ và cả carbohydrat ở nhựa luyện của cây chủ. Rễ hút của chúng mọc dọc theo chiều dài của thân, nơi chúng quấn vào cây chủ. Ở đó vòi hút xuyên qua lớp vỏ, thông với mạch gỗ lẫn mạch libe để lấy nhựa nguyên cùng nhựa luyện mà sống.

Đó là trường hợp các cây tơ hồng (Cuscuta spp. Thuộc họ Cuscutaceae) có thân hình sợi, chia nhánh, màu vàng tươi, bò lan trên các cây khác.

Cũng có những toàn ký sinh khác, không phải ở thân, cành mà ở rễ cây. Chúng có thân màu trắng trắng hay vàng vàng, không có lá, không chứa lục lạp, chỉ mang một phát hoa (như ở họ Balanophoraceae) hay một hoa to ở trên mặt đất (như ở họ Orobanchaceae). Rễ của chúng ký sinh vào rễ của các loài cây cỏ khác, thường là các loài tre, hòa bản.

Như vậy tất cả thực vật ký sinh (toàn hay bán) đều không thể sống độc lập, tách khỏi cây chủ thì nó chết. Nó sống nhờ vào cây chủ và làm hại cây chủ.

Cây lan tách khỏi cây mà nó bám, nó vẫn sống độc lập. Vậy lan không phải là loài thực vật ký sinh!.

Thường được định nghĩa là 2 sinh vật sống chung, trong đó chúng nương tựa, hỗ trợ nhau. Nhưng lắm lúc chúng cạnh tranh nhau để tồn tại, thậm chí có lúc gần như sinh vật này ký sinh vào sinh vật kia. Cho nên có hai thuyết về cộng sinh:

Sự cộng sinh mà 2 sinh vật nhờ lẫn nhau gọi là cộng sinh tương trợ. Như trường hợp cây đậu và vi khuẩn Rhizobium ở rễ của nó. Cây tạo ra các chất hữu cơ nhờ khả năng quang hợp của nó, sẽ cung cấp một phần chất hữu cơ ấy cho vi khuẩn cộng sinh ở nốt rễ. Vi khuẩn Rhizobium này lại có khả năng đồng hóa đạm tự do của không khí thành chất hữu cơ, giúp cây đậu nương nhờ. Nhưng thật ra vi khuẩn Rhizobium có thể giết chết cây đậu khi nó tiết ra nhiều độc tố, ngược lại cây đậu cũng chống lại sự nhiễm nấm ấy. Vậy ta có sự cộng sinh tương phản. Nấm và đậu chống trả nhau. Nhưng thường thì có sự quân bình giữa 2 xu hướng ấy để chúng tồn tại bên nhau!

Điều đặc biệt trước tiên của lan là hột rất nhỏ và rất nhiều ở mỗi trái. Hột nhỏ đến độ mắt thường chỉ đủ thấy như những hạt bụi li ti. Vì nhỏ nên nhẹ, giúp cho chúng phát tán đi xa theo gió để có thể bay đến tít cành cây cao. Vì nhỏ nên hột lan có cấu tạo hoàn toàn khác hẳn hột của các loại cây khác: Thông thường hột cây có một cây mầm to đã chuyển hóa thành rễ mầm, thân mầm, chồi mầm nằm trong 1 – 2 tử diệp to, đôi khi còn có phôi nhủ. Chính tử diệp hoặc phôi nhủ chứa dưỡng liệu cần thiết cho hột nẫy mầm và giúp cây mầm phát triển, lớn lên.

Hột lan thì khác hẳn, nó có một vỏ thường trong suốt, bao lấy mầm rất nhỏ, do một nhóm tế bào giống y nhau tạo nên, chưa có sự phân hóa chối mầm, rễ mầm, thân mầm hay tử diệp gì rõ rệt cả, nên không có chất dự trữ, ngoại trừ vài giọt dầu nhỏ. Vì vậy mà người ta không bao giờ gieo cho hột lan nẩy mầm được. Vậy thì tại sao trong thiên nhiên chúng có khả năng nẩy mầm được, dù rất ít! Khả năng ấy có được là nhờ hột lan được nhiễm nấm.

Cơ may gặp nấm phù hợp cho sự nẩy mầm của hột lan không phải là dễ. Cho nên hột lan phải rất nhiều, cả triệu hột trong mỗi trái, để tăng xác suất gặp gỡ ấy. khi bị nhiễm nấm, khối tế bào y nhau trong hột lan sẽ phân cắt mau chóng, tổ chức thành mô, cơ quan và hột lan sẽ nẩy mầm cho ra cây lan con!.

Điều lạ thứ hai là trong thiên nhiên hầu hết các loải lan đều nhiễm nấm ở rễ. Thường các nấm này nhiễm vào rễ lan từ lúc nẩy mầm. Khảo sát đầu tiên về sự phát triển nấm ở rễ lan được ghi nhận vào đầu thế kỷ 19 và được xem đó là sự ký sinh. Cho đến cuối thế kỷ 19 thì bản chất của sự phát triển nấm ở rễ lan được xem như là góp phần cung cấp thêm thực phẩm cho cây lan.

Năm 1903 – 1909 trong một loạt thí nghiệm Noel Bernard đã cho thấy rằng sự hiện diện của khuẩn ty ngoại dưỡng hiện diện ở nhiều loại cây, chúng bao bọc quanh rễ hay củ ở bên ngoài, không xâm nhập vào bên trong cây như ở khuẩn ty nội dưỡng!

Khuẩn ty nội dưỡng có 2 kiểu khác nhau khi xâm nhập vào cây lan.

- Khuẩn tiêu dưỡng. Các khuẩn ty phát triển nhiều thành nùi ở trong rễ lan rồi bị cây lan giết chết và được tiêu hóa đi.

- Khuẩn tiết dưỡng. Chỉ có đầu các khuẩn ty chui vào trong tế bào tiêu hóa của cây lan và rót nội dung của khuẩn ty vào tế bào tiêu hóa ấy.

Kiểu liên hệ giữa nấm – rễ cây gọi là kết hợp căn khuẩn, không phải chỉ có ở lan mà còn ở nhiều cây khác.

Vì đất ở vùng nhiệt đới thường rất nghèo phẩm chất dinh dưỡng. Phần lớn chất dinh dưỡng giữ lại trong cây sống hay ở lá, thân cây khô. Cây không sử dụng được lớp xác bã này mà cần phải được phân hủy thành các chất đơn giản, do nấm thực hiện. Có vẻ như dây chuyền có hiệu quả hơn nếu các phẩm vật phân hủy ấy được chuyển trực tiếp từ nấm vào cây hơn là vào đất rồi được cây hấp thụ qua rễ. Hơn nửa sự trực di thấm sâu vào đất hoặc trôi rửa đi vì mưa cũng làm giảm mất các phẩm vật phân hủy ấy. Các phong lan với rễ hoặc vươn ra trong không khí, hoặc bám vào vỏ cây hoặc vật bám gì khác. Trong trường hợp sau thì sự nhiễm nấm dễ hơn. Và dĩ nhiên với địa lan sống ở đất lại dễ nhiễm nấm hơn nhiều.

Có một số loài lan sống ở đất, không có lá. Thường ta thấy một trục thân ló lên khỏi mặt đất có thể có lá biến thành vảy. Chúng hoàn toàn không có hoặc có rất ít lục lạp, nên chúng không có khả năng quang hợp, không tự dưỡng được. Sự sống của chúng hoàn toàn phụ thuộc vào chất dinh dưỡng do nấm cung cấp. Chúng là những loại lan hoại sinh. Đây là vấn đề hoàn toàn khác. Nấm phân hủy các chất hữu cơ từ xác bả thực vật rồi xâm nhập vào rễ lan. Các sợi nấm chứa Protein, carbohydrat và dầu sẽ được các tế bào tiêu hoa ở rễ lan sử dụng để nuôi sống chúng. Vì vậy khó mà nuôi trồng các loại lan hoại sinh này ngoài môi trường sinh sống của chúng!

Như vậy, vì hột lan chỉ dự trữ vài giọt dầu nhỏ, các giọt dầu này mau chóng được sử dụng hết ngay từ lúc khởi đầu của tiến trình nẩy mầm. Cho nên hột lan sẽ chết nếu không được nấm tiếp tế thực phẩm. Như vậy có sự liên hệ nấm – hột (chứ không phải nấm – rễ) ngay từ khi phôi chưa phân hóa.

Khi cây lan trưởng thành, không nhất thiết phải có liên hệ nấm - rễ, chúng đã có khả năng tự dưỡng nhờ lục lạp ở lá. Dù rằng trong thiên nhiên chúng có thể nhiễm nấm ở rễ, nhưng khi chúng ta nuôi trồng, thường xuyên sử dụng thuốc trừ nấm thì không loài nấm nào còn tồn tại để nhiễm cho rễ lan được. Cho nên trong thiên nhiên cây lan có thể cộng sinh với nấm, nhưng trong nuôi trồng thì cây lan tự dưỡng như bao loài cây xanh khác!.

Mục đích khi cắt tỉa là tạo thành cây hoa có dáng tổng thể đẹp và nở đầy hoa. Tỉa cây sẽ thúc đẩy vòng sinh trưởng tự nhiên nhanh hơn do những cành nhánh già yếu được thay thế bằng cành non đầy sức sống, có khả năng cho hoa đợt mới. Đối với cây leo, cắt tỉa và huấn luyện cho cây vào bộ dây chằng sẽ kích thích ra hoa ở cành bên và hướng cành mới vào đúng nơi đã định.

Cắt tỉa tạo ra sự lưu thông không khí tốt và khiến cây trồng tập trung năng lượng và nuôi dưỡng những cây khỏe mạnh còn lại.

Dụng cụ cần thiết là chiếc kéo cắt cành chất lượng cao đi kèm với đôi găng tay tốt. Cưa cắt cành sẽ rất hiệu quả để cắt những cành dày và những gốc cây già.

Trước tiên cắt bỏ những cành chết, sâu bệnh hay bị hư hại, cắt đến khi lộ ra phần lõi trắng khỏe cho dù điều đó dẫn đến phải cắt tận gốc. Sau đó cắt tiếp những cành nhánh nhỏ, yếu, hoặc mọc ngang. Luôn luôn tạo một vết cắt sạch ngay trên (khoảng 5mm) một chồi khỏe, cắt một góc xiên so với hướng mọc cành để tránh đọng nước trên chồi. Ta thường cắt ngay trên chồi hướng ngoại, nhưng đối với cây hồng mọc lan, có thể phải chọn chồi hướng nội để sau đó nhánh mới sẽ đâm vào nơi còn trống trải.

Trong hầu hết các trường hợp. cắt tỉa được thực hiện khi cây đang trong trạng thái miên trạng hoặc bán miên trạng, vào giữa thời kỳ rụng lá mùa thu và nẩy chồi đầu xuân. Không được tỉa khi thời tiết lạnh, như thế chồi dưới vết cắt có thể bị hư hại. Khi thời tiết trở nên ấm hơn, hoa hồng có thể nở hoa lại nhanh chóng. Để tránh cho cây khỏi bị kiệt sức, nên cắt tỉa vào tháng mát hơn, đưa cây vào trạng thái ngủ, giúp cây có thời gian nghỉ ngơi nhân tạo. Gần như tất cả các cây mới trồng đều cần phải cắt tỉa đến độ cao 8 – 15cm trên mặt đất để kích thích sự hình thành khung sườn cân đối gồm những cành chắc khỏe, bộ rễ mạnh mẽ.

Cây leo nằm ngoài quy luật trên. Trong một hai năm đầu, điều chính yếu là phải tập luyện cho cây gắn với giàn, chỉ tiến hành cắt tỉa đối với những nhánh chết, bị hư hại, sâu bệnh hay quá nhỏ. Cây tiêu chuẩn cũng cần có chế độ tỉa ít cho những cành gỗ khẳng khiu, sâu bệnh, bị thương tổn hoặc chết và những cành mọc ngang có thể gây rối tán cây.

Một khi đã hình thành khung sườn cơ bản, những nhóm kiểu khác nhau yêu cầu chế độ cắt tỉa khác nhau, phù hợp với tập tính và tuổi của cây. Ở hầu hết các loại hồng hiện đại, hoa chỉ được hình thành trên những cành mới ra trong năm. Nếu cắt tỉa quá nhiều, thường có được đợt hoa lớn hơn nhưng ít hơn. Những thử nghiệm xén tỉa gần đây của Hội Hoa Kiểng Hoàng Gia Anh cho rằng phương pháp mới mang lại kết quả tốt bằng, đôi lúc tốt hơn phương pháp truỵền thống. Điều đó có thể hiểu là những cây tỉa thô (tỉa không cần biết đến vị trí của mắt chồi) sẽ không gây hại gì đến sự phát triển của cành non sau này. Và sự hiện hữu của một số cành khẳng khiu cũng có thể đem lại hữu ích, vì những cành đó thường rụng xuống vào đầu xuân, do vậy xác của chúng sẽ cung cấp thêm chất dinh dưỡng khiến cây sinh trưởng nhanh hơn. Tuy nhiên vẫn chưa có kết luận chính xác.

Cắt tỉa trong thời kỳ miên trạng. Trước tiên, loại bỏ những phần chết, sâu bệnh, yếu ớt, bị thương tổn. Cắt bỏ những cành gỗ già cũ lưu lại từ lần tỉa trước, không còn khả năng ra hoa. Tỉa thân cành còn lại để tạo ra bộ khung cần bằng với phần trung tâm thoáng đãng giúp lưu thông không khí. Khi trời nóng, cắt các cành chính còn 20 – 25cm trên mặt đất, các cành phụ cắt ít hơn, còn lại khoảng 45 – 60cm. Để có được hoa lớn đẹp, cần giảm đi số chồi của thân chính, chỉ giữ lại 2 – 3 chồi.

Cắt tỉa trong thời kỳ ngủ của cây. Loại bỏ cành cũ không cho hoa, cắt cành chính đến độ cao 30 – 80cm trên mặt đất, giảm độ dài cành bên đi 1/3 – 2/3 (cắt ngay trên chồi khỏe mạnh). Dùng cùng phương pháp cho cây bụi lùn.

Có thể xử lý theo một trong hai cách. Cách thứ nhất là cắt tỉa những nhánh bị thương, sâu bệnh, chết, những nhỏ, quấn vào nhau, những cành dài quá mức làm xấu đi cấu trúc cân đối của cây. Cách thứ hai, cắt bỏ tất cả, chỉ giữ lại những cành mạnh nhất, sau đó tỉa bớt đi những cành này 1/3 chiều dài.

Hầu hết cây tiêu chuẩn đều có tán ghép với các loại hồng cho hoa to hay từ cây bụi ra hoa chùm. Vào đầu mùa xuân, toàn bộ nhánh tỉa đi 1/3 chiều dài để tạo được khung tán cân bằng. Nếu vẫn chưa cân xứng, thì cắt hẳn những cành yếu để từ đó sẽ mọc ra hững cành nhánh mới mạnh hơn. Giảm chiều dài cành chính xuống còn 20 – 25cm, và loại bỏ những cành mang hoa cũ khi hoa đã tàn.

Các loại trên thường chỉ cho hoa ở những cành đã được 2 tuổi trở lên, hơn nữa, chúng dễ dàng bị hỏng nếu bị cắt tỉa không đúng. Đa số có thể cho hoa nhiều năm, khi chúng được dưỡng sức bằng cách cắt bỏ các cành nhánh bị thương, chết, hoặc sâu bệnh. Một khi đã trưởng thành, chúng vẫn cần được xén tỉa thường xuyên.

Tỉa nhẹ bụi hồng trưởng thành, ra hoa nhiều lần trong năm vào mùa đông. Cắt những cành già nhất, chỉ chừa lại cỡ 1/5 – 1/4 chiều dài, để kích thích sự tạo cành mới, sẽ cho hoa vào mùa hè sau. Đối với loại hồng chỉ cho hoa một lần trong năm thì phải tỉa theo cùng cách thức trên ngay sau mùa hoa, trừ khi muốn có quả. Rugosa, china, Hybrid cũng cần cắt tỉa tương tự hàng năm.

Loại hồng bụi nhiều cành nhánh dày đặc này cũng cho hoa trên những cành từ hai năm tuổi trở lên. Cây thường xuyên tạo ra nhiều cành nhỏ làm rối khung cơ bản nên cần được bỏ bớt trong suốt thời kỳ ra hoa, và cũng để cho không khí lưu thông được dễ dàng, đồng thời tránh lây lan nấm khuẩn. Tỉa cây hàng năm sau khi ra hoa, giảm bớt số lượng các cành bên, loại đi các cành mang bện, yếu, chết, cắt 1/3 chiều dài các cành quá dài so với vòm khung. Khi cây lớn, cắt sát gốc các cành già cũ, tạo điều kiện hình thành các cành mới thay thế. Gallica thường được dùng để làm hàng rào, giậu nên phải được thường xuyên chính đáng, nhưng chú ý không nên cắt tỉa quá nhiều cành bên – những cành mang hoa.

Những loại hồng này nở hoa trên những cành từ 2 tuổi trở lên, một vài loài Damask có thể cho hoa trên cành mới ra năm đó vào cuối hạ hay thu. Cắt tỉa sau khi ra hoa bằng cách cắt đi 1/4 - 1/3 chiều dài của cành chính, 2/3 chiều dài cành bên. Cuối hè, giảm đi 1/3 chiều dài tất cả các cành mềm yếu để tránh gió hại củ mùa đông. Cắt tỉa cây trưởng thành như đối với Gallica.

Chúng thường cho hoa nhiều lần trong năm, do đó việc cắt tỉa chúng, hay với tất cả các loài lai từ Rugosa, được tiến hành vào cuối đông hay đầu xuân, với cách thức giống như đối với Hybrid Teas, nhưng nhẹ nhàng hơn.

Cành 2 năm tuổi trở lên mới ra hoa, hoa thường nở trên các cành bên ngắn và dọc theo chiều dài của cành. Chúng cần chế độ cắt tỉa bình thường để tạo dáng khung cơ bản, nhưng đối với việc tỉa cành nhánh sâu bệnh, bị thương hoặc chết thì lại cần ít thường xuyên hơn các loại hồng khác. Nếu chúng phân cành quá dày đặc, và cành mang hoa lại không cho hoa, đều cần thiết là thực hiện chế độ xén tỉa tương tự như loại cây bụi ra hoa một lần trong năm. Những bộ phận rất già có thể trẻ hóa bằng cách tỉa thay thế. Việc này cũng cần có sự kiên nhẫn vì mặc dù những cành non chứa đựng nhiều năng lượng hơn nhưng chỉ có thể ra hoa vào năm tuổi thứ hai. Nếu bụi cây trở nên lòng thòng thì phải được tạo dáng lại, và giảm bớt chiều dài của các cành quá dài sau khi ra hoa.

Có 2 nhóm chính của loại hồng phủ đất, Điều chủ yếu đó là những cây mọc thấp, trải rộng, là bụi hồng hiện đại mọc dày đặc, cần sự tỉa làm mới như các loài bụi. Còn một số loài bò trườn, dạng than-rễ như Grouse – loài có tập tính thể hiện rõ tính chất của cha mẹ chúng có liên hoan đến cây leo Rose wichuraiana, thì chỉ cần tỉa cho vài cành nhánh hạn chế để bảo toàn việc phủ đất.

Kỹ thuật này được xử dụng rộng rãi bởi những nhà làm vườn thế kỷ thứ 19, nhằm tạo ra cảnh nở đầy hoa trên toàn mặt cây, ngay cả khi cây ở mặt đất hoặc bám trên khung gỗ, khung thép cao 45cm. Nó cũng có thể dùng để tăng số lượng hoa cho bất kỳ loài hồng nào có nhánh dài linh động, đặc biệt là cho Bourbon hay Hybrid Perpetual – Những loài có cành nhánh mềm dẻo cho hoa ở ngọn. Đóng chốt cây kích thích ra hoa ở cành bên trên giàn đứng hay trên cây leo, dây leo.

Vào cuối hạ hay đầu thu, nhẹ nhàng uốn cong thân cây rồi dùng đai thép đóng chúng xuống mặt đất, hoặc buộc chúng vào khung dây trên giàn đứng. Tỉa độ dài cành bên còn 10 – 15cm vào đầu xuân đối với cây cho hoa nhiều lần trong năm, và sau khi ra hoa đối với cây chỉ ra hoa một lần trong năm.

Sư khác biệt giữa dây leo và cây leo còn gây nhiều tranh cãi. Nguồn gốc tạp nham của chúng làm khó khăn thêm cho việc phân biệt, do đó có nhiều loài nằm trên ranh giới. Sự phân chia mang tính chủ quan, cây leo được mô tả là loài có thân dài và cứng cáp hơn, ra hoa nhiều lần trong năm, cho hoa lớn đơn lẻ hay từng chùm nhỏ. Do thân cứng hơn nên cây leo chỉ dễ luyện để leo lên tường hoặc hàng rào chứ không thể uốn cong để leo được lên cột trụ, vòm cung như dây leo, mặc dù chúng bắt đầu được huấn luyện khi còn non và mềm mại hơn, thường chỉ có hoa một lần mỗi năm, là những hoa nhỏ trong từng chùm lớn.

Đối với cây leo, không nên cắt tỉa trong 2 năm đầu của chúng ngoại trừ những cành chết, bị thương, sâu bệnh. Cần huấn luyện ngay khi chúng leo tới được bộ khung, buộc chặt thân vào dây chằng sẽ tạo hoa ở các cành bên, cây ra hoa nhiều nhất khi leo dọc theo các thanh ngang nhưng nếu không gian quá hẹp thì có thể cho leo theo đường chéo tuy nhiên sẽ có ít hiệu quả hơn. Cây phát triển tốt trong nhiều năm, để có kết quả tốt hơn, cũng nên bắt đầu cắt tỉa vào năm thứ 3 sau khi ra hoa, chỉ cắt những cành chính khi chúng vươn quá xa giàn khung, cắt các cành bên đi 1/3 ngay trên chồi hướng ngoại. Buộc các cành mới ra vào bộ khung, nếu thân chính đã quá già cỗi, có thể cắt chúng còn lại 30cm để kích thích tạo thành thế hệ mới mạnh khỏe hơn. Tưới nhiều nước vào mùa xuân tiếp theo.

Cũng như cây leo, dây leo ít cần tỉa xén, nhưng nếu kiểm soát không chặt, cây sẽ mọc nhánh dày đặc lài không khí lưu thông kém và dễ lây lan sâu bệnh. Khi đó, có thể làm theo 2 cách. Thứ nhất, buộc các nhánh mới vào giàn. Thứ hai, nếu quá rối, thì cởi bỏ các nút buộc, đặt chúng xuống đất trước khi tỉa, tỉa bớt các cành già cũ, cắt giảm cành bên còn 2 – 4 chồi khỏe, sau đó đưa chúng trở lại giàn. Ngoài ra, chế độ tỉa giống như cây leo.

Thành phố Đà Lạt từ lâu đã nổi tiếng trong và ngoài nước về phong cảnh đẹp, khí hậu mát mẻ và đặc biệt là xứ sở của ngàn hoa. Ngày xưa, Đà Lạt còn được mệnh danh là thành phố mộng mơ do thường có sương mù bao bọc các phong cảnh đẹp hoang sơ và nhiều cảnh quan tự nhiên huyền ảo thơ mộng. Cũng có thời kỳ Đà Lạt được mệnh danh là thành phố Hoa Anh Đào vì hoa anh đào nở khắp chốn mỗi khi xuân đến.

Tọa lạc ở độ cao 1500m, với nhiều biệt thự cổ, phảng phất một khung cảnh châu Âu ôn đới, là nơi mà Alexandre Yersin giới thiệu để phát triển thành một thành phố nghĩ dưỡng. Đà Lạt cũng có nhiều hồ suối đan xen với các khu rừng ẩn chứa nhiều loài động thực vật nhất là các loài hoa.

Thói quen trồng hoa của người dân Đà Lạt đã có từ rất lâu. Thời đó các giống hoa ngoại phần lớn do người Pháp nhập vào để trang trí các biệt thự và một số giống hoa trong nước do cư dân từ nhiều địa phương đến Đà Lạt lập nghiệp đem đến. Nhiều loài hoa có tính chịu đựng cao, sinh sôi phát triển mạnh mẽ tại Đà Lạt, nhiều hình ảnh cũ còn lưu lại cho thầy những bờ rào hoa Tường Vi, các giàn hoa giấy, những bụi Đỗ Quyên rực rỡ hoặc những giàn Thiên Lý lộng lẫy đã từng hấp dẫn biết bao du khách đến Đà Lạt thời đó. Các giống hoa như: Bất Tử, Marguerite, Forget me not, hoa hồng, Gladious… đã từng làm xao xuyến biết bao lữ khách. Nhiều chậu Bonsai hoa cổ thụ như bông giấy, Đỗ Quyên, Trà Mi… hôm nay các nghệ nhân Đà Lạt cũng là minh chứng cho sự tiếp nối từ thời kỳ đó. Hoa Đà Lạt đã có mặt trong những tác phẩm âm nhạc, thi ca và hội họa của Việt Nam và vẫn là nguồn cảm hứng vô tận cho các nghệ sĩ sáng tác. Trong thập niên 80, hoa lan tại Đà Lạt đã phát triển mạnh, trong đó địa lan Cymbidium cắt cành đã xuất cảnh sang Liên Xô và các nước Đông Âu. Ngoài ra, Đà Lạt còn là một vườn thực vật hoa lan của Việt Nam. Đà Lạt cũng có thời kỳ “nhà nhà trồng lan, người người trồng lan” và đến nay truyền thống đó vẫn được duy trì. Hiện Đà Lạt đang lưu giữ rất nhiều giống hoa đặc hữu và quí hiếm của nước ta. Nhắc đến hoa Đà Lạt, người Đà Lạt thường nói đến kỹ sư nông nghiệp Lương Văn Sáu, ông thật sự là một trong những người nghiên cứu hoa hàng đầu của Việt Nam

Từ 20 năm nay, mỗi năm Đà Lạt đều tổ chức Hội hoa xuân, thu hút được vài chục ngàn du khách thưởng ngoạn. Truyền thống này trở thành tập quán du xuân đầu năm của nhiều người. Nếu được đầu tư tốt, Đà Lạt có thể tiến tới tổ chức các hội hoa có tầm vóc quốc gia và tham gia các hội hoa trong khu vực.

Đà Lạt đã có truyền thống sản xuất hoa thương mại từ lâu, trong quá khứ nhiều loại hoa đã xuất đi nước ngoài, đặc biệt là hoa hồng Đà Lạt đã từng vang bóng một thời. Vài năm qua, khi một số công ty nước ngoài đến Đà Lạt để sản xuất hoa, kỹ thuật trồng hoa hiện đại cùng nhiều giống mới đã thâm nhập đến những nhà trồng hoa ở Đà Lạt.

Diện tích trồng hoa nhân lên nhanh chóng, số lượng hoa gia tăng đáng kể, sản phẩm hoa Đà Lạt hầu như có mặt ở khắp nước, nhiều phòng thí nghiệm phục vụ nhân giống hoa cảnh liên tục xuất hiện. Tuy nhiên, người trồng hoa không an tâm vì giá quá rể, thị trường tiêu thụ không ổn định, vần đề xuất khẩu thì vẫn đang nằm ngoài tầm tay. Đà lạt hiện nay còn là một trung tâm cung cấp hoa chậu cho du khách tham quan với số lượng khá lớn. Vườn hoa Đà Lạt và Thảo Cầm Viên thành phố Hồ Chí Minh từ lâu được biết đến là vườn thực vật của Việt Nam, đặc biệt vườn hoa Đà Lạt là vườn hoa thực vật duy nhất. Tuy nhiên, trong nhiều năm vì nhiều lý do, vừơn hoa Đà Lạt không được đầu tư đúng mức nên không còn giữ được danh hiệu là vườn hoa muôn màu muôn sắc. Chủng loại hiện nay không đa dạng, số lượng không nhiều và diện tích quá hẹp, không đáp ứng được thị hiếu đa dạng và không tương xứng với mệnh danh và lịch sử phát triển của nó.

Nếu xét về số lượng giống hoa, Đà Lạt được lưu giữ vài ngàn, được trồng rải rác khắp nơi nhưng chưa được thống kê đầy đủ. Theo trào lưu thưởng thức hiện nay, nhiều người chạy theo trồng trọt giống hoa mới, vì vậy các giống hoa cũ bị mai một và dần biến mất. Đô thị hóa ồ ạt cũng làm mất dần các vườn hoa ở khu trung tâm, phần bêtông càng ngày càng lớn lên, ngược lại các thảm hoa bị thu hẹp dần. Xu hướng trồng hoa trang trí hiện nay cũng mang tính thương mại, chủ yếu tập trung trồng hoa chậu, với các giống cây đắt tiền. Nhiều cây hoa đường phố trước đây như hoa Anh Đào thường được xem là niềm tự hào của người dân thành phố Đà Lạt, do không được chăm sóc tốt đã mất đi gần hết hoặc các giống dâm bụt nhiều màu, một thời được du khách bốn phương đua nhau chụp ảnh, nay đã đi vào dĩ vãng. Mặc dù được thiên nhiên ưu đãi về khí hậu, dễ dàng nuôi trồng các loài hoa cảnh ôn đới lẫn nhiệt đới, nhưng để trở thành một thành phố hoa hiện đại cần phải có quy hoạch và đầu tư thích đáng để mỗi khu vực trồng hoa, vườn hoa, thảm hoa, giàn hoa đều trở thành những cảnh quan hấp dẫn. Chợ hoa cũng cần được xây dựng hoàn chỉnh nhằm tạo điều kiện phát triển ngành hoa cảnh, cũng như phục vụ việc phát triển du lịch.

Đà Lạt hiện nay là một trung tâm sản xuất hoa lớn nhất nước, tuy vậy chỉ có một vài công ty trồng hoa nước ngoài có khả năng xuất khẩu sản phẩm, còn lại các vườn trồng hoa khác cung cấp sản phẩm hoa cho thị trường nội địa với giá rẻ. Với điều kiện thuận lợi về khí hậu và nguồn giống phong phú, việc xuất khảu hoa sẽ thựic hiện được nếu được đầu tư khoa học công nghệ vào sản xuất như nhà kính tự động kiểm soát môi trường và sâu bệnh, hoàn thiện quy trình sản xuất để nâng cao năng xuất, bảo quản và vận chuyển sau thu hoạch, lai tạo giống mới, nghiên cứu thị trường…

Thành phố hoa cũng cần có các vườn hoa lớn gồm vườn hoa trang trí và vườn thực vật hoa phục vụ cho tham quan hoặc các công tác nghiên cứu khoa học về hoa như bảo tồn đa dạng sinh học, nhân giống, tạo giống. Rừng Đà lạt được nhiều nhà khoa học đánh giá là vùng đa dạng sinh học đặc biệt trong đó có đa dạng sinh học về hoa, nhiều loài đặc hữu và quý hiếm đang có nguy cơ biến mất do bị khai thác cạn kiệt trong vài chục năm qua vì vậy cần thiết bảo tồn trước khi chúng biến mất trong tự nhiên.

Một số loài được tập trung đầu tư nuôi trồng là các loài hoa, cây cảnh đặc hữu, gần đặc hữu hoặc quý hiếm của Việt Nam là ưu tiên số 1. Ví dụ như nhóm Rhododendron (Đỗ Quyên rừng Việt Nam), Acer sp. Phong lá đỏ), Dâm bụt rừng, Cẩm cù (Hoja), Hỏa tiễn (Aeschynanthus), Trường Sanh, hoa Súng, Trúc, Thông, Dương sỉ, các loại phong địa lan (đặc biệt là Cymbidium Hồng lan, Hoàng lan, Thanh lan, Bạch lan, Mặc lan… ),Paphiopedilum (lan Hài), Hạc đỉnh, Bầu rượu, Trúc lan… ) rất phong phú và dễ nuôi trồng.

Một số giống có giá trị lịch sử đã du nhập vào Việt Nam từ vài chục năm trước như: Hoa lan các loại (đặc biệt là địa lan Cymbidium), Đỗ Quyên, Trà Mi (Camélia), dứa kiểng (Agave), hoa Hồng, Hải đường (Begonia), Cau kiểng, Dây mai xanh, Thiên lý, Móng cọp, Dâm bụt (Hibicus), hoa Huỳnh, Hồng môn, Thiên điểu, Huệ đất, Lài kiểng… và các cây trang trí khác đã thuần với khí hậu Đà Lạt, nên dễ trồng và phát triển, đồng thời là nguồn gen quí để lai tạo giống mới.

Hiện nay, các giống hoa kiểng mới lạ ngoại nhập rất đa dạng và phong phú, gồm các loại hoa trồng luống, hoa chậu, hoa cắt cành… Hoa cảnh trang trí có thể tạo nên các cảnh quan hấp dẫn, nhưng ngoài một số ít chủng loại có thể nhân giống được, phần lớn còn phụ thuộc vào nguồn giống từ nước ngoài, ít chủng loại, chưa kể nhiều giống mới nhập về nhưng trồng trọt không thích hợp. Vì vậy việc nhập giống mới là một vần đề lớn cần nghiêng cứu và đồng thời phải tiến tới việc tạo giống mới trên nền tảng nguồn gen phong phú hiện có. Tạo được giống mới tại chỗ sẽ nâng cao được tính cạnh tranh trong xuất khẩu vì nguồn giống sẽ phong phú và giá rẻ so với giống nhập hiện nay.

Phát triển hoa Đà Lạt hiện nay là con đường mang 2 mục tiêu, một là phát triển ngành công nghiệp hoa cảnh mà ở nhiều nước kiếm được khá nhiều lợi nhuận và mục tiêu khác là phục vụ việc phát triển văn hóa và du lịch theo đúng mệnh danh và lịch sử phát triển của Đà Lạt – Thành phố ngàn hoa.

Hết sức hăm hở khi đến thăm “nhà Vua Mèo” – một khu dinh thự hoành tráng với nhiều truyền thuyết được thêu dệt ly kỳ trên cao nguyên đá miền biên cương cực Bắc của tổ quốc, thế mà tôi không “mặn” lắm với những mảng tường đá rêu phong cổ kính trong ngôi nhà đồ sộ này của vị thổ ty Vương Chí Sình nơi mà bất cứ người Mông nào từ Lào Cai đến Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Hà Giang đều ước nguyện là phải một lần trong đời được đặc chân đến. Nhưng tôi gần như choáng ngợp trước một màu xanh tươi hùng vĩ của rừng cây cổ thụ thẳng băng, vững vàng phô bày sự mạnh mẽ nhưng thanh tú tuyệt vời của một loài thực vật sống trên cao nguyên đá, mà lần đầu tiên mới được nhìn thấy, tôi phải níu người hướng dẫn để hỏi cho được:

- À! Đây là Sa mộc – một loại thông đặc hữu trên vùng cao nguyên núi đá nằm cách mặt biển hơn 1500m này. Nghe tôi một lần nữa khen đẹp, người dẫn đường càng tỏ ra phấn chấn:

- Chưa đâu! Bây giờ đang giữa mùa thu, sa mộc cũng hơi ngả màu rồi đó. Vào mùa xuân sa mộc xanh mướt, đẹp ghê hồn! Hăm bảy tháng ba anh lên Mèo Vạc để dự chợ tình Khau Vai sẽ thấy sa mộc lúc ấy xinh tươi như thế nào!

Phờ phạc thất thần vì những cái cua cùi chỏ cứ nối tiếp nhau theo hướng đi lên, vậy mà tôi vẫn dõi mắt đi tìm bóng cây sa mộc thường bất ngờ xuất hiện ở những cái lũng hẹp bên sườn núi điệp trùng trên cao nguyên Đồng Văn – Mèo Vạc.

Đặt chân xuống huyện lỵ Mèo Vạc rồi, phố núi miền biên ải này vẫn hút hồn tôi bởi những cây sa mộc. Không cao to, cổ thụ và mọc thành rừng như trong thunh lũng Sa Phìn, những cây sa mộc ở Mèo Vạc hình như trẻ hơn và được trồng phân tán như một loài cây cảnh bên đường, trong sân nhà. Nhưng chính điều này lại càng phô bày toàn bộ vẻ độc đáo của nó. Sức hấp dẫn của những cây sa mộc đã cuốn hút tôi rảo bước lang thang khắp mấy con đường ở phố núi mà bao giờ cuối đường cũng là hẽm núi với những lối mòn được bà con dân tộc ở Mèo Vạc “vén” đá để xuống các phiên chợ. Và chính trong lúc nhìn ngắm những cây sa mộc này tôi đã bất ngờ khám phá ra ở Mèo Vạc có nhiều lan Dendrobium fimbriatum mà giới chơi lan Hà Nội rất tự hào gọi bằng cái tên hoàng thảo long nhãn, chỉ thấy có mặt trong thiên nhiên Miền Bắc. Tôi đã từng nhìn thấy và mê mẫn giò lan long nhãn tại nhà một đồng nghiệp ở Cầu Giấy Hà Nội với những chùm hoa vàng rực điểm họng màu nâu.

Do vậy ba năm trước đây trong một dịp đi bụi ra Đà Lạt, nhìn thấy người đàn bà dân tộc vừa đem lan từ rừng ra bán có một nhánh hoàng thảo có hoa màu da cam rất lạ, tôi vội mua ngay với cái giá ba chục ngàn làm ai cũng ngạc nhiên cho là tôi quá mê lan nên đâm ra “nhẹ dạ”. Về nhà rồi tra cứu mãi, tôi mới biết cây hoàng lan thảo này là Dendrobium unicum thường được gọi là hoàng thảo đơn cam. Tôi o bế, chăm sóc rất dữ, thậm chí còn cắt nước cho hưởng chế độ “nghỉ đông” hẳn hoi nhưng mấy năm nay cây hoàng thảo này cứ dài nhằng ra mấy chùm cây con èo uột chớ không hề hé ra nụ hoa nào.

Những giò hoàng thảo long nhãn ở Mèo Vạc này “ăn đứt” giò lan mà tôi đã từng mê mẫn ở Hà Nội. Dù nó bị bỏ bê trong bệ hoa ngoài ban công trước hiên nhà, nhưng giò lan long nhản nào ở Mèo Vạc cũng vàng tươi rực rỡ còn đốm nâu trong họng hoa thì lại rất to và ánh lên màu nâu đỏ, đẹp lạ lùng. Giả hành của hoàng thảo long nhãn ở Mèo Vạc thật mập, mạnh, nhìn rất thích mắt.

Thấy tôi cứ trầm trồ giò lan long nhãn trước hiên nhà, bà chủ một cửa hàng thuốc tây là người dân tộc Tầy nói một cách vui vẻ:

- Em còn một giò lan nữa để sau nhà. Chỉ có điều là nó chưa có hoa. Anh thích thì cứ lấy mang về! Ở đây loại lan này nhiều lắm do bà con người Mông lấy củi đem ra bán. Giá rẻ lắm. Dọc theo dãy phố này nhà nào cũng có mua. Chơi hết hoa rồi vất đó đến mùa nó lại nở ấy mà!

Quả thật dãy nhà mặt tiền ngó vào núi này không những giống nhau về kiểu dáng kiến trúc mà còn giống nhau ở cái “mốt” chơi lan. Tôi không bấy ngờ lắm với nhã ý của người phụ nữ Tày xinh xắn, trắng trẻo này do trước đó tôi cũng được một ông chủ người Thái chuyên bán chè san tuyết, mật ong… “đòi” tặng cho một giò lan đang rực hoa treo trước nhà. Khi nghe tôi hỏi về giò lan, ông cười thật vô tư:

- Tôi có biết loại lan này tên là gì đâu, chỉ nghe bà con ở đây nói là lan vàng vì có hoa màu vàng thôi! Khách ở Hà Giang, có khi là tận dưới Hà Nội đến đây đều muốn đem về làm quà. Nghe đâu ở Hà Nội nó cũng ra hoa nhưng không to, không vàng rực như ở Mèo Vạc này!

Khoái quá đi chớ, nhưng cả hai trường hợp này đều “khẳng khái” từ chối vì đường về miền nam còn xa xôi quá, phải trải qua nhiều chặng: hết ôtô, xe lửa lại máy bay, chưa kể xe ôm, taxi. Nhưng chính cái điều làm cho tôi nhớ nhất khi rời khỏi vùng cao biên cương Mèo Vạc không phải là những cảnh chợ phiên kỳ thú với những chàng trai Mèo uống rượu bắp say đến nằm lăn quay trên đường bên cạnh là cô vợ xòe ô che nắng với vẻ mặt hân hoan, kiên nhẫn chờ chồng tỉnh rượu để cùng dắt tay nhau về nhà tận rẻo núi xa nào đó. Đấy là cái cảnh rất phổ biến trong các chợ phiên ở Mèo Vạc mà trước đây tôi cũng tưởng là chỉ đọc thấy trong sách. Hoặc thích thú với cảnh chợ chim họa mi, chợ chó Lũng Phù… họp bên nồi thắn cố ngút khói… tô cháo ấu tẩu thơm lừng, món gà hầm rễ tam thất… ăn vào cứ nhớ hoài, mà là những giò hoàng thảo long nhãn bụ bẫm, phổng phao với sắc hoa vàng rực cùng tấm lòng thơm thảo, mến khách của những bà con người dân tộc đang sinh sống nơi vùng đất tột cùng này của tổ quốc.

Huệ Thủy Tiên, hay huệ loa kèn đại đóa Amaryllis, tên thực vật là Hippeastrum là những giống huệ xứ nóng, nhiệt đới, nguồn gốc Nam Phi Châu, củ mập to, tròn trịa, nở ra những hoa đại đóa vào giữa mùa đông ở các xứ hoa loa kèn, óng ánh, sặc sỡ trên ngọn cành thẳng đứng, bề ngang có khi rộng đến 60 – 75cm. Những củ to lớn, mập mạp, cho ít nhất là hai cành, mỗi cành ít nhất là bốn hoa, trong khi củ nhỏ chỉ có một hai hoa. Củ chỉ cần nước và khi trời ấm áp là mọc mạnh, trổ bông. Lựa giống, kích thước củ, trồng và chăm sóc đúng lúc, có thể sản xuất hoa vào dịp Giáng sinh, Tết dương lịch hay tết nguyên đán. Đây là một loại hoa trồng chậu, làm quà tặng bạn bè rất thích hợp. Vì mầm hoa đã tượng sẳn trong củ rồi, cho nên trồng bất cứ nơi nào trong gia thất cũng được, ngoại trừ trong phòng, tối câm. Đôi chút ánh sáng lợt lạt trong phòng sở, cũng đủ làm hoa nở. Sau đây là vài giống tuyển chọn hoa đẹp:

- Sun – Dance – Múa dưới Mặt Trời là một giống chỉ có một hoa độc nhất trên chóp cành, màu đỏ tươi, nhưng cổ hoa thì màu đỏ đậm. Mọc trên cành dài chừng 35 – 40cm, dáng đẹp mắt, gần như tròn.

- Desert Dawn – Bình minh Sa mạc, hoa màu cá hồi chính hiệu. Rất dễ khiển hoa cho trổ hoa cho trổ bông sớm hay muộn tùy thích. Hoa thường nở sau khi đặt vào chậu 5 – 6 tuần lễ. Thân cành cao nhất trong các huệ thủy tiên. Hoa cũng rất to, bề ngang 45 – 50cm. Đôi khí lá còn hiện diện khi hoa đã nở.

- Milady – Công nương, hoa màu đỏ tươi, với cổ đỏ. Hoa cũng khá to, bề ngang rộng 15 – 22cm. Cây đâm ra nhiều cành hoa, dài 40 – 45cm. Cũng có thể cho nở sớm hay nở muộn.

- Wedding dance – Khiêu vũ Tân Hôn, hoa trắng tinh khiết, cổ hao màu xanh, gợn sóng. Hoa nở sớm, đúng vào dịp Giáng sinh, có lá đính kèm trong chậu. Cây cao đến 40 – 45cm.

- Peach Blossom – Huệ Hoa đào. Màu hồng hoa đào, sọc đỏ lợt trên cánh hoa. Cành cao cũng đến 45 – 80cm.

- Coctail – Cốc tên. Hoa hai màu, đỏ tươi với một sao trắng phía giữa hoa, cổ hoa màu táo xanh xanh. Lá xinh đẹp bổ sung sắc hoa mỹ miều. Cũng cao đến 40 – 45cm.