Nghề săn kiểng

Từ thời mở cửa đến nay, phong trào chơi kiểng ở nước ta đã trở thành một nếp sống văn hóa rất phổ biến. Do đó, những làng hoa - kiểng Cái Mơn (Bến Tre), ở Sa Đéc ( Đồng Tháp), Bà Bộ ( Cần Thơ) và nhiều cơ sở chuyên doanh hoa kiểng ở TP. Hồ Chí Minh cũng đã nhanh chóng chuyển dịch cây trồng, thu mua nhiều chủng loại quý hiếm để kịp thời đáp ứng nhu cầu của người tiêu thụ. Ngoài ra, các cơ sở kinh doanh cũng đua nhau thu gom những loại kiểng chậu và kiểng hoang dã, khiến cho thị trường hoa kiểng có lúc bị lên cơn sốt, đặc biệt như mai vàng, kim quít, nguyệt quới…nhiều cây có giá từ vài chục triệu tời hằng trăm triệu đồng mà vẫn có người săn lùng ráo riết.

Có cầu tức có cung, chính vì sự khan hiếm đó mà hằng trăm thanh niên nông dân có “ máu mê kiểng” đã hăm hở chuyển sang nghề săn kiểng. Họ bất chấp gian nan, khổ cực, cứ sáng sớm là xách xẻng, xà-beng lên đường, vào tận các vùng sâu vùng xa ở nông thôn để tìm kiếm, phát hiện những mặt hàng mà thị trường đang khan hiếm. Sau khi săn được cây họ lại tổ chức thuê người, thuê ghe xuồng hoặc xe ba gác vận chuyển hàng về nơi tập kết. Bạn bè, khách hàng mỗi khi hay tin cây về, họ xúm nhau chọn lựa, trả giá giành giựt, khiến cho không khí trở nên náo nức. Người săn kiểng hôm nào tìm được những cây độc đáo ( tiếng nhà nghề gọi là độc chiêu) coi như trúng số, nhứt định sẽ có người trả giá cao gấp năm bảy lần tiền mua. Nhờ vậy mà họ cảm thấy hăng hái, phấn khởi, đi hết chuyến này rồi lại chuyến khác, không bao giờ mệt mỏi.

Nhiều người xem đây là một nghề, nhưng khác hẳn với các nghề khác, vì ngoài việc kiếm ra tiền, thú săn kiểng còn có một cái gì đó hấp dẫn, lôi cuốn, làm họ say mê giống như một họa sĩ mê tranh hay một nhạc sĩ mê đàn. Anh Cao Ngọc Nhẫn, chủ nhiệm câu lạc bộ Hoa kiểng TP. Cần Thơ cho biết mỗi lần tìm được một cây kiểng có ấn tượng đẹp, nếu không mua được, về nhà cứ ấm ức. Lúc đầu anh chỉ là người chơi kiểng, sau đó mở cửa hàng mua bán và bây giờ thì đã chính thức làm nghề săn kiểng. Anh nói một cách thật tình: “ Săn kiểng là một nghề lý thú và hạnh phúc nhất trên đời. Tìm được một cây đẹp cũng như tìm được một mỹ nhân. Để một cây kiểng đẹp về tay người khác chẳng khác nào mất đi một người yêu.” Cũng theo anh, một người có tay nghề giỏi, trình độ chuyên môn vững vàng và nắm bắt được thị hiếu của từng đối tượng chơi kiểng, có thể vốn một lời mười…”. Đúng như vậy, anh Nguyễn văn Vinh ở Cái Mơn (ấp Đông Nam, xã Vĩnh thành, huyện Chợ Lách Bến Tre cũng là một nghệ nhân lão luyện, sau khi săn được cây mai vàng với giá bốn triệu đồng, chỉ vài hôm sau anh đã sang tay được tám triệu. Đến khi cây mai được chăm sóc, cắt tỉa và uốn sửa hoàn chỉnh, đã có người đến hỏi mua với giá năm mươi triệu đồng.

Hiện nay số người săn kiểng chuyên nghiệp gồm có hai đối tượng: Một số chuyên săn cây rừng, gồm những gốc già nua, thân rễ ngoằn ngoèo mang nhiều ấn tượng nghệ thuật như bằng lăng, lâm vồ, trâm ổi, duối, sanh, si,gừa, sộp…địa bàn hoạt động của họ thường là các cánh rừng Phan Thiết, Tây Ninh, Biên Hòa, và một số nơi như núi Cấm, Cô Tô, núi Dài (An Giang)…mỗi gốc bán ra từ vài chục ngàn tới vài trăm ngàn, nhưng công vận chuyển từ rừng núi ra tới chỗ trưng bày rất nhiêu khê và tốn kém.{

Đối tượng thứ hai tập trung ở các đô thị, họ thường đi tận vào vùng sâu, vùng xa ở các tỉnh đồng bằng sông nước, nơi còn nhiều vườn tạp và nguồn cây kiểng dồi dào như ở Tiền Giang, Cửu Long, Trà Vinh…Đối tượng này thường săn tìm các chủng loại kiểng quí ( còn gọi là kiểng nòi) như cằn thăn, kim quít, mai vàng, nguyệt quới, sung, khế và một số cây tạp có dáng độc đáo và hấp dẫn.

Nghề săn kiểng rất đa dạng, có người mua xong bán ngay để khỏi bị chôn vốn. Có người thích chọn cây nguyên liệu về chăm sóc đợi đến khi cây hoàn chỉnh, có giá mới giao hàng. Cũng có người coi việc đi săn như một nhu cầu, nhu cầu thưởng thức và nhu cầu tích lũy, cho nên sau vài năm bỏ vốn săn tìm họ đã sưu tập được một vườn kiểng với nhiều chủng loại phong phú, trị giá từ vài trăm triệu tới bạc tỉ.

Kiểng săn được thường giao về các thành phố, thị xã đang có phong trào chơi kiểng mạnh hiện nay như: TP. Hồ Chí Minh, Vũng Tàu, Cà Mau, An Giang, Tiền Giang, Long An, Bến Tre…Theo thống kê chưa đầy đủ lắm, tại các tỉnh ĐBSCL hiện nay có trên 200 gian hàng và các vựa mua bán hoa kiểng, trong đó có tới 80 người hành nghề săn kiểng chuyên nghiệp, mỗi người thu nhập từ vài chục triệu tới vài trăm triệu đồng/năm. Ngoài ra còn có trên vài trăm thanh niên chơi kiểng nghiệp dư cũng tham gia săn lùng cây kiểng với hình thức đổi chác và mua đi bán lại, thu nhập bình quân mỗi tháng trên một triệu đồng. Cụ thể như chị Lê Thị Bé Tư ( là em vợ của anh Vinh) ở Cái Mơn thuộc ấp Đông Nam, xã Vĩnh Thành Chợ Lách Bến Tre một phụ nữ hơn hai mươi năm sống bằng nghề mua bán kiểng do chính chị săn, bứng. Như anh Nguyễn Văn Liêm (Cái mơn) thuộc ấp Bình Tây Vĩnh Thành Chợ Lách Bến Tre nhờ làm thêm nghề tay trái “săn kiểng” mà cuộc sống trở nên khá giả. Đặc biệt anh sưu tầm toàn mai vàng đem về chăm sóc, ghép và tạo dáng để bán Tết, mỗi năm lời hằng trăm triệu đồng. Ngoài ra, ở ấp Tây Lộc xã Vĩnh Thành (Cái Mơn) có chị Út Thu, chủ nhân của khu vườn “cây công trình” cũng tỏ ra say mê nghệ thuật, thích săn kiểng cũng như thích tìm “ kho báu”. Năm 2003, sau khi nài nĩ mua được cây nguyệt quới ở quê hương “ mười tám thôn vườn trầu”, chị đã quay heo ăn mừng và đãi bà con tại chỗ vì quá vui sướng. Chị tâm sự với tôi: “ Tiền mình có thể kiếm được nhưng một cây kiểng vừa đẹp vừa mang ý nghĩa lịch sử như thế này không dễ gì có được”. ( Chị mua với giá 50 triệu đồng, hiện nay có người trả gấp đôi nhưng chưa bán, chị vẫn coi nó là một bảo vật).

Phong trào chơi kiểng và mua bán cây kiểng hiện nay đã trở thành thời thượng. Khắp cả nước, từ Hà Nội đến TP. Hồ Chí Minh, rồi Long An, Tiền Giang, làng hoa Sa Đéc và Cái Mơn…nơi nào cũng đã xuất hiện nhiều triệu phú và tỉ phú hoa kiểng, góp phần làm giàu cho các địa phương mình. Nhưng tình hình hiện nay đang báo động là nguồn cây kiểng trong thiên nhiên đã bắt đầu khan hiếm vì tình trạng khai thác bừa bãi, săn bứng tùy tiện và tự phát khiến cho cây rừng, cây nguyên liệu ngày càng đi đến chỗ cạn kiệt. Anh Nguyễn Văn Lài, ở Họ Đạo Cái Mơn nơi có 1300 hộ chuyên làm nghề hoa kiểng đã phải than” Mấy năm gần đây phong trào săn lùng cây kiểng quý hiếm đã bùng phát dữ dội nên giá cả tăng vọt, vậy mà cũng không đủ cây cung cấp cho thành phố và các công viên cây xanh”. Thực tế hiện nay, tại các cơ quan, xí nghiệp, trường học và những nơi công cộng đều quan tâm đến việc trồng cây xanh và cây kiểng nên thị trường tiêu thụ khá mạnh, nhất là những cây kiểng cổ thụ dùng trang trì nơi các bảo tàng, công viên, thư viện thì lại càng hiếm, khiến cho giá cả tăng lên và đó cũng là cơ hội làm giàu của các thương lái hoa kiểng và người đi săn.

Tính bình quân, muốn có một cây già giặn, đủ tiêu chuẩn để chơi kiểng cổ hoặc tạo dáng bon sai ít nhất cũng phải mất từ mười đến ba mươi năm. Nếu các nhà vườn không nghĩ đến kế hoạch nuôi trồng, chọn giống và đưa khoa học kỹ thuật vào quá trình sản xuất thì chắc chắn nguồn cây kiểng Việt Nam không bao lâu nữa sẽ cạn kiệt.

Hai Quang

Viết theo yêu cầu bạn đọc

Phân loại thực vật và nguyên tắc đặt tên

            Phân loại thực vật bao gồm 3 khía cạnh: hệ thống phân loại (systematique), thứ bậc phân loại (taxonomie) và nguyên tắc đặt tên (nomenclature).

            Trên thực tế cả 3 khía cạnh ấy đều có một mục đích là định rỏ tên của một cá thể thực vật (trong trường hợp này là một cây lan) và đặt nó trong mối tương quang họ hàng với các cá thể khác. Đối với nội dung thắc mắc của ông Mai Phương về bài viết của ông Ngọc Thành thì ở đây chúng tôi chỉ đề cập 2 vấn đề là thứ bậc phân loại và cách đặt tên.

            Thứ bậc phân loại hay đơn vị phân loại (taxonomie)

            Trước hết, một trong những sự phân chia quan trọng của cây cỏ là xếp chúng vào những họ thực vật (Familia). Tất cả cây cỏ được xếp vào trong các Họ. Nếu một cây nào đó không thể xếp vào một Họ nào cả thì nó thuộc vào một họ mới. Điều này cực kỳ hiếm.

            Ở mức độ phân loại Hô không những quan trọng đối với các nhà phân loại thực vật mà còn đem lại lợi ít thực tế cho người nuôi trồng ví dụ như các cây cùng Họ thì có khả năng tháp ghép được cho nhau, ngược lại khác Họ thì hầu như không thể.

            Cây lan cũng vậy, tất cả được xếp vào trong một Họ gọi là Họ lan Orchidaceae (chữ này do Lindley sử dụng lần đầu tiên vào năm 1836.) Ngoài những đặc tính chung nhất của Họ lan ở các cây lan, chúng còn có những đặc tính chung (giống nhau) với một số Họ khác, khiến ta có thể xếp chúng vào trong những nhóm lớn hơn Họ. Đó là các đơn vị phân loại trên Họ, thường không giúp gì cho người trồng trọt nhưng lại lý thú cho các nhà phân loại để hiểu rõ mối tương quan tiến hóa của chúng. Các đơn vị phân loại trên Họ là Bộ (Ordo), Lớp (Classis), Nghành (Phyllum), và Giới (Divisu).

            Tương tự như vậy, các cây lan trong Họ lan lại có thể chia ra các nhóm nhỏ vì có một số đặc tính chung, giống nhau, khiến ta có thể xếp chúng thành những thứ bậc dưới Họ, đó là Chi hay Giống (Genus) và loài (Species).

            Loài là đơn vị phân loại cơ sở và Giống, Họ, Bộ… là các đơn vị phân loại cơ bản. Đấy là các đơn vị phân loại chính,

            Loài là gì?

            Khi chúng ta có trong tay cây lan Ngọc Điểm (Rhynchostylis gigantea), hoặc ta thấy trước mắt cây lan Hải yến, ta bảo đây là loài lan Hải Yến (Rhynchostylis coelestis). Tương tự như vậy, ta có loài lan Nhất Điểm hồng (Dendrobium draconis), loài lan Thủy Tiên trắng (Dendrobium farmeri)…

            Như vậy loài (Species) là đơn vị phân loại (Taxon) cơ sở, chỉ rỏ những cá thể cụ thể, có thật mà ta có thể sờ mó, nắm bắt được.

            Được xem như cùng một loài, mang cùng một tên, những cá thể nào có hình dạng giống nhau, có những đặc tính sinh lý như nhau và có thể thụ tinh để tạo ra những cá thể giống nó. Thật ra con cháu của một loài không hoàn toàn giống nhau, nhưng các điểm giống nhau thì rõ ràng hơn và căn bản hơn các điểm khác biệt. Ngược lại sư thụ tinh giữa các cá thể thuộc những loài khác nhau rất ít khi tạo ra con cháu giống cha mẹ.

            Mỗi loài chỉ có thể chỉ có một cá thể (một cây). Điều này rất hiếm, thường thì mỗi loài có nhiều cá thể, ví dụ như đám lan Ngọc Điểm, vv….

            Trong các ví dụ trên ta thấy loài lan Ngọc điểm và loài lan Hải yến cùng mang chung chữ Rhynchostylis ở tên của mỗi loài, loài Thủy tiên trắng và loài Nhất điểm hồng cũng mang chung chữ Dendrobium ở tên của mỗi loài. Ta gọi đó là tên Giống (genus): giống Rhynchostylis, giống Dendrobium…, Như vậy Giống là đơn vị phận loại trên loài, gồm 1 hay nhiều loài khác nhau có một số đặc tính giống nhau nào đó như cấu tạo hoa, hính dáng và kích thước hoa, cấu tạo và số lượng phấn khối,…

            Khi nói Giống Dendrobium, Giống Rhynchosylis,… ta không chỉ rõ một đối tượng cụ thể, ngược lại nó đề cập đến một nhóm cá thể khác nhau. Vì vậy các đơn vị trên loài là các đơn vị do chúng ta ấn định để dễ dàng sấp xếp theo một hệ thống nào đó. Do đó ít nhiều mang tính chủ quan của tác giả. Vì vậy có sự khác nhau ở một số nhà phân loại trong việc tách hay nhập các cá thể ở các đơn vị phân loại ấy.

            Các thứ bậc phân loại trên là các đơn vị phân loại chính. Ngoài ra còn các đơn vị phân loại phụ (sub-) và các đơn vị phân loại bổ sung – để nếu cần – chí nhỏ các đơn vị phân loại ra nhiều nhóm nhỏ hơn.

            Mỗi Họ có thể có một đến nhiều loài. Họ lan trên thế giới được cho là vào khoảng 7500 cho đến 25.000 – 35.000 loài và được chia ra 3 Họ phụ (subfamilia) theo Hunt P.F (1978) hoặc 6 Họ phụ theo Dressler R.L (năm 1981) rồi sao hợp lại thành 5 họ phụ.

            Ngoài các đơn vị phân loại trên, còn có các đơn vị phân loại dưới loài đôi khi cũng được sử dụng, theo thứ tự: loài phụ (subgenus), thứ (variatas), dạng (forma), và chỉ được sử dụng theo thứ tự ấy. Có nghĩa là có thể có nhiều dạng trong thứ chứ không thể nói có nhiều thứ trong dạng.

            Cách đặc tên (Nomenclature)

            Bộ luật quốc tế về danh pháp thực vật (international Code of Botanical Nomenclature = ICBN) đã qui định các thứ bậc phân loại và cách đặc tên cho các thứ bậc ấy. Có thể tóm tắt  một số điều chính yếu như sau.

            Tên Họ thực vật, lấy trong số tên giống hoặc một chữ đồng nghĩa và thêm vào vần đuôi aceae – Orchidaceae.

            Tên giống thực vật là một danh từ hay tính từ dùng thay danh từ. Nên dùng tiếng Latinh, tránh những tiếng khó La tinh, tránh quá dài và khó phát âm, tránh pha tạp các ngôn ngữ khác nhau, tránh đề cao cá nhân không liên quan thực vật học. Nếu dùng tên người thì chuyển sang giống cái, dù đương sự là phái nam…

            Ví dụ : Cattleya  - ông William Cattley

            Tên loài là một tên đôi ( theo đề xướng của Linneus) bằng từ ngữ La tinh, gồm một danh từ chỉ Giống và một tính từ chỉ loài đó. Tính từ này phải hiệp giống đực hay cái với danh từ chỉ giống đó ( Giống cái tận cùng bằng a, giống đực tận cùng bằng us, trung tính tận cùng bằng um, on,…). Nếu tên địa phương quốc gia hay tên người được dùng để chỉ loài thì cũng không viết hoa, và thêm vào cuối chữ I nếu tên người có nguyên âm ở tận cùng, ví dụ: Habenaria polainei – ông Polaine, hoặc thêm vào ii nếu tên người có phụ âm ở cuối, ví dụ: Cleisostema lecongkietii – Ts Lê Công Kiệt.

            Kingidium phamhoangii – Gs Phâm hoàng Hộ

            Tên giống, tên loài viết nghiêng và tính từ chỉ loài thì không viết hoa dù đó là tên quốc gia, địa danh hay tên người( trừ một số ngoại lệ có thể viết hoa do đã dùng quá quen thuộc trước khi ICBN ra đời).

            Đấy là tên các loài thực vật nguyên thủy ở trong thiên nhiên hoặc xuất phát từ trong thiên nhiên. Tên các cây lai thì khác, sẽ đề cập vào dịp khác.

            Như vậy ông Ngọc Thành gọi Đăng lan, Hồ điệp, Vũ nữ,… là những họ chung nhất của lan là sai. Chúng là những Chi hay Giống lan, và gọi Địa lan là một họ của lan lại càng sai hơn.

            Kỳ tới: Có hay không việc “ Hội lan thế giới đã công nhận và đặc tên Việt cho hai loài lan rừng… tìm được ở vùng rừng Tây Nguyên?

                                                            Bài : Nguyễn Thiện Tịch

Cây Mộc liên hay cây sen thân gỗ

            Cây mộc liên hay cây sen thân gỗ gòm có các giống thân cổ thụ, lùm bụi, lá rụng mùa đông hay luôn luôn xanh (vạn niên thanh). Các nước Âu Mỹ đã tuyển chon rất nhiều giống

mộc liên màu sắc, hùnh dạng lá, tán cây đủ loại, dùng trồng làm cây lớn, hay phên dậu trong gia viên, công viên, hay tô điểm dọc các vỉa đường thành phố thị trấn. Những loài mọc chậm có thể trồng chậu trưng bày vài năm ở gia thất. Hoa thường chia ra hai nhóm. Nhóm hoa nở cánh rời gọi là mọc liên hoa sao, và nhóm hoa nở cánh khép như hình chén, đĩa gọi là mộc liên hình đĩa. Hoa lại thường thơm ngát. Nhóm hoa cánh rời, mộc liên sao thơm ngát trông tựa hoa hoàng lan, nên nhiều người Pháp đã có khi lầm với cây hoàng lan (ngũ diệp lan ở Huyền đỉnh, một trong chín đỉnh, đại nội hoàng thành Huế?) ở nước ta. Hoàng lan hay ngọc lan tây, cây công chúa thật ra là cây Ylang – Ylang tên khoa học là Cananga odorata, họ thực vật mảng cầu Annonaceae. Mộc liên thuộc giống chi Magnolia, họ dạ hợp Magnoliaceae. Ông Lương văn Sáu đã trồng được một thứ liên, nhóm cánh đĩa hoa màu tím lợt ở Đà Lạt. Nước ta cũng đã du nhập nhiều cây ngọc lan thơm ngát từ Ấn Độ, cũng thuộc họ dạ hợp, nhưng khác với giống. chi Magnolia. Đó là sứ ngọc lan tên khoa học là Michelia alba phổ biến nhiều ở đồng bằng công Cửu Long, sông Vàm cỏ, sông Đồng Nai và ngịc lan ngà hay sứ vàng, Hoàng Lan Michelia champoca (hoa màu vàng cam) trồng khá nhiều ở miền Bắc, Đà Lạt. Giống Michelia còn có nhiều cổ thụ nhiều công dụng khác ở rừng nước ta như ở Tây Nguyên, Bình Định, tên địa phương là giổi xanh, giổi lông, dầu gióv.v… Nhặt hoa hoàng lan đã là đề tài thơ mộng, lãng mạn của tác phẩm “Dưới bóng hoàng lan” của văn sỉ Thạch Lam. Những hàng mộc liên khi vào dinh thự thân chủ các đồn điền bông vải xưa cũ, bang Georgia, Hoa kỳ là nơi hoa thơm bóng mát cho mối tình đầu của cô Scarlett Ơ Hara, trong phim và chuyện tình duyên rối rắm tác phẩm “Cuốn theo chiều gió – Gone with the Wind” của Margaret Mitchell vào thập niên 1930.

-                     - Nhóm mộc liên lá luôn luôn xanh, hoa đẹp nhất, giống hoa sen nhất thuộc loài Magnolia grandiflora, hoa trắng, rất thơm, trồng nhiều ở các vệ đường các thị trấn, đặc biệt ở Nam Cali, Hoa kỳ. Lá cũng to và bóng láng. Tuy nhiên cũng trồng làm cây bóng mát trong công viên, hay trồng phên dậu, trong chậu được nữa. Đây là những hàng cây đã làm ngạc nhiên không ít, mọi Việt Kiều thích hoa cảnh khi gia nhập Cali, không khác mấy các hàng phượng tím jacaranda. Nhóm mộc lan phổ biến, lá luôn luôn xanh cón có loài Magnolia virginiana. Các giống Grandiflora đều có thể trồng ở các vùng cao nước ta hay ở một vài vùng thấp thích hợp. Nên kể ra là:

             1 – Southern magnolia – mộc liên Miền Nam, cổ thụ cao 24m, rộng 12m, cần 15 năm mới trổ bông lần đầu. Tuy nhiên nếu ghép hay trồng hom thì chỉ cần 2 – 3 năm mà thôi. Chịu đựng được nhiệt độ cao, ở những vùng không có gió to. Hoa trắng tinh, to rộng 20 – 25cm, rất thơm, nở suốt hè đến thu. Lá dai, bóng láng và dài 10 – 20cm.

            2 – St. Mary – Thánh Mary, cao nhất chỉ chừng 7m, rộng 7m. Có thể trồng chậu hay làm phên dậu. Để mọc tự nhiên cây thành bụi to lớn rậm rạp. Nếu xén tỉa, chỉ là một cây tương đối thấp nhỏ. Nếu ghép hay trồng hom thì nở bông sau 2 – 3 năm. Cây nhỏ mọc đầy hoa.

            3 – Majestic Beauty – Vẻ đẹp hùng vĩ. Cây cổ thụ cao chừng 10 – 15m, rộng 7m. Hai năm là trổ bông, nếu tháp. Cây mọc mạnh, lá rất lớn, láng bóng, nhiều lá, làm bóng mát vệ đường rất tốt. Tán cây hình tháp. Hoa rất lớn 30cm bề ngang và hoa có 9 cánh.

            * Nhóm mộc liên lá rụng, phổ biến nhiều, gồm loại mộc liên hoa dĩa – saucer flower magnolia và nhóm mộc liên hoa ngôi sao – star flower magnolia.

            1 – Những loài mộc liên hoa dĩa ở phương trời Âu Mỹ còn có tên là Tulip cây gỗ, vì búp hoa nhiều hoa sắc, giống như các búp tulip. Chịu lạnh giỏi, nhưng mọc được ở nhiều vùng khí hậu từ Bắc chí Nam Cali. Mọc xấu nơi nào khô, nóng nực và nhiều gió. Các loại mộc liên phương Đông, nguồn gốc Hy mả lạp sơn hay miền tây Trung Quốc tương tự loại magnolia này, nhưng ít chịu lạnh và nóng nực hơn. Chẳng hạn các loài M. campbelli, M. Dawsoniana…

            2 – Loài M. soulangeana gọi lầm là tulip cây gỗ, cao và rộng 8m, 3 – 5 năm là trổ bông. Lá không láng bóng, màu xanh. Hoa trắng hay hồng hay hồng tím, nở đủ cỡ hoa trước khi lá mọc lại. Thường chỉ cỡ 15cm là cùng. Mọc thẳng đứng nhất trong các loài magnolia. Loài này còn có các giống Alba, cao 10m; búp màu tím lợt; nhưng khi nở thì trắng tinh; hoa to. Giống Burgundy; cao và rộng tương tự Alba; hoa to tròn, tím đậm nữa phần cánh, rồi sau đó màu hồng. Vườn trà thất Nhật Bổn danh tiếng ở thành phố Cựu Kim Sơn, Bắc Cali có nhiều dạng Mộc liên hoa dĩa này, xén tỉa rất nghệ thuật. Giống Brozzoni, cao cũng bằng hai giống vừa kể, nhưng mọc mạnh hơn, rộng hơn. Hoa to 20cm, cánh trắng, thoáng hồng gần đáy. Được xem là mộc liên bông trắng đẹp nhất. Giống Alexandrina, cây cao, rộng 8m. Hoa to màu tím hồng đậm, bên trong màu trắng, nở giữa năm. Lá cây rậm rạp, nhờ nở chậm nên hoa không bị hư vào lúc đông giá. Giống vừa được tuyển chọn là giống Yellow Bird – chim vàng, màu vàng tươi, có thoáng chút màu xanh ở đáy và hoa hơi dựng đứng. Đây là giống mộc liên có hoa vàng đậm nhất, không khác các giống sen vàng Mỹ thân thảo, giữa các giống sen, trắng, hồng Á đông và Việt Nam.

            3 – Mộc liên ngôi sao Magnolia stellata, giống star magnolia, chỉ cao độ 3m, nhưng rộng đến 10m. Trồng 3 năm là trổ bông lần đầu. Hoa trắng, trổ bông sớm nhất trong các giống, nhưng mùa xuân cây đầy bông. Mọc chậm, rất thích hợp cho góc vườn, cổng vào hay lối vào rừng. Chịu lạnh khá. Lá, cành xinh xắn. Mùa thu lá trở vàng hay trở nâư. Có lẽ đây là giống sen núi ông Lương văn Sáu cho biết có ở núi đồi Đà Lạt chăng? Giống Royal star hoa cũng màu trắng, nhưng rất nhiều cánh hoa 25 – 30 cánh, nở chậm hơn giống star chừng 2 tuần lễ. Cây mọc mau hơn. Mọc mạnh nhất là giống Water lily (bông súng), hoa trắng, to hơn star magnolia và cũng nhiều cánh hơn.

            * Vài loài mộc liên khác cũng nên nói qua. Như loài magnolia liliflora (M. quinquepeta) gọi là mộc liên huệ, có nhiều giống. Như Nigra, cây cao 4m, rộng 5m, cần 4 – 5 năm mới bắt đầu trổ bông. Hoa màu tím đậm, thanh lịch, bên trong trắng bạc. Rất được ưa chuộng kể từ năm 1891. Có thể cắt cành mộc liên huệ cắm bình khi hoa còn búp. Các loài Magnolia, hoa hình cầu, rất thơm, tuy không sáng chói như các mộc liên hoa dĩa, nhưng cũng đủ bảnh bao, yên lặng nở bông lâu dài. Như các loài M. sinensis, M. siebodii, M. watsonii.

                                                            Bài: Gs Tôn Thất Trình

Kỹ thuật trồng sứ

Tạo dáng – ra hoa theo ý muốn

 Sau một thời gian chăm sóc, nuôi dưỡng tại nhà( thường là từ 1 năm trở lên) cây sứ cần được thay chậu mới và cải tạo lại hình dáng. Đây cũng chính là lúc nâng gốc sứ lên để khoe bộ rễ củ đẹp. Đối với cây sứ đang phát triển bình thường thì việc thay đất, đôn củ nhằm làm cho cây sứ đạt được hình dáng đẹp hơn. Còn đối với trường hợp cây sứ đang suy kiệt, phát triển kém, đang bị thúi thân, củ thì đây là lúc cải tạo lại môi trường nuôi trồng để cây sứ sớm hồi phục.

1/. Đối với cây sứ đang phát triển bình thường:

- Trường hợp cây nuôi trong chậu khá lâu, từ 1 năm trở lên, cây phát triển mạnh mẽ, rễ cây đã ăn kín chậu, nhánh vươn khá dài, cần phải cắt tạo tán gọn lại cho đẹp. Công việc này thường được thực hiện vào tháng 10 – 11 âm lịch để cây sứ sẽ ra hoa đẹp vào mùa nắng ( tháng 1, 2… ). Thường thì không nên thay đất vào giữa mùa mưa vì lúc này lượng nước khá lớn dễ làm thúi ủng gốc sứ qua những vết thương mà ta cắt gọt, tạo dáng cho cây sứ.

- Thời gian từ lúc nhổ gốc sứ, cắt tỉa, trồng lại đến lúc cây sứ trổ hoa đồng loạt là khoảng 95 ngày đến 120 ngày, tùy theo mùa. (Trong mùa mưa thì dài hơn). Ví dụ ta cắt cây sứ vào 15 – 9 âm lịch thì đúng tết sẽ ra hoa ( cuối tháng 12 âm lịch) và cũng còn tùy theo cây sứ đang phát triển mạnh mẽ hay không?.

- Để tạo dáng đẹp thì ta phải cắt tỉa tàn nhánh cây sứ như thế nào để cây phát triển đầy đặn, cân đối: hoặc tán tròn hình cầu hay dáng của một cây sứ cổ thụ có thân chánh. Ta ước đoán cắt như thế nào để sau khi cắt, cây sứ sẽ đâm ra những nhánh mới dài khoảng 20cm là ra hoa, thì lúc đó tán sứ cân đối nhất.

- Đồng thời lúc cắt tạo dáng bộ tàn cũng là lúc ta tỉa rễ, tạo dáng bộ củ để khi trồng nâng bộ củ lên, cho thấy được một cây sứ có bộ củ rõ ràng, mập mạp, cân đối, không quá cao lêu nghêu so với bộ tán cây sau này. Thường ta chỉ trồng lồi lên khoảng ½ bộ củ đang có là hợp lý, cao hơn dễ làm cây sứ nghiêng, ngã đổ sau một thời gian trồng.

* Các thao tác căn bản khi thực hiện

Bước 1: Nhổ cây sứ khỏi chậu, Khều bớt đất quanh bộ củ ra bằng que tre, tránh làm trầy củ và đứt, dập rễ. Dùng vòi nước xịt( để rửa sạch đất bám ở rễ củ).

Bước 2: Dùng dao bén hoặc dao lam cắt tỉa bộ nhánh sứ để tạo dáng theo ý muốn và đồng thời tỉa bỏ những rễ nhỏ bao quanh bộ củ, phần mà ta sẽ trồng nổi lên sau này.

- Cắt bỏ những rễ cám nhỏ quanh các chùm đầu rễ phía dưới, nhằm giúp ta tránh được hiện tượng thúi rễ cám lúc trồng lại vô chậu do bị ép dập.

- Tất cả các vết cắt nhánh, rễ, củ đều được trét thuốc trừ bệnh (Vicarben, Aliette…) hay vôi tôi, sơn, nhằn làm khô vết cắt, tránh nhiễm bệnh thúi ủng sau khi trồng lại vô chậu.

Bước 3 : Treo cây sứ lên, phơi khô ở nơi râm mát từ 5 – 10 ngày, nhằm làm cho các vết cắt khô và lành. Chú ý treo ở nơi khô mát chứ không treo ở nơi có ánh nắng trực tiếp chiếu vào, sẽ làm cây sứ bị phỏng và hư thúi bởi những vết bỏng náy.

Bước 4 : Đem sứ trồng vào chậu đã định trước, chất liệu tùy theo bạn chọn. Đất đã được tưới vừa đủ ướt trước khi trồng, và sau khi trồng đem chậu sứ để nơi nắng 50% ( nắng buổi sáng, ở mái hiên), trong thời gian khoảng 15 – 20 ngày cho đến khi ta thấy những mầm sứ bắt đầu nhú ở chỗ vết cắt. Trong thời gian đầu – từ lúc trồng đến lúc nhú mầm – ta chỉ tưới sương nhẹ  lớp đất mặt nếu thấy khô, để giữ ẩm, chứ không tưới ngập tràn vì dễ làm thúi sứ do lúc này cây sứ chưa có lá, sự hút nước kém, nếu bị ngậm nước cây sứ dễ bị thúi.

Bước 5 : Khi chậu sứ đã bắt đầu nhú mầm cũng là lúc ta để cây sứ ở nơi nắng 80% - 100%: Giai đoạn này ta có thể tưới nước bình thường khi thấy đất vừa khô lớp mặt. Chú ý lúc này cây sứ rất dễ có sâu do có nhiều chồi non. Cách tốt nhất là lượm trứng và bắt sâu con vừa xuất hiện hơn là dùng thuốc, vì dễ làm lá sứ non bị cháy.

- Lúc này ta dùng phân NPK 20-20-20 là hợp lý cho tới khi chồi lá phát triển hoàn chỉnh, dài đến 10cm thì ta đổi qua chế độ NPK 15-30-15 hay 20-30-20 để cây sứ ra hoa.

- Chỉ bón thêm phân hữu cơ khi cây sứ đã ra chồi non, có lá hoàn chỉnh. Vì nếu bón sớm, bộ rễ cây còn non dễ bị cháy rễ, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây.

Bước 6 : Sau khi cắt, trong quá trình cây sứ ra chồi, bắt đầu ra hoa thì việc chăm sóc tưới cây hàng ngày, định kỳ bón phân, có thể kéo dài hơn 6 tháng. Đến lúc nào tán sứ bắt đầu mất dáng, cành dài và ngã đổ thì ta lại xử lý như ban đầu hoặc chỉ cần cắt tạo dáng lại nhưng không thay chậu, đất mới.

2/. Đối với cây sứ bị yếu, bịnh thúi củ

Thường cây sứ bị yếu, phát triển kém, cành nhánh còi cọc, lá ít và nhỏ, mỏng lá và không xanh vì bộ rễ sứ bị hư.

- Nếu chất liệu trồng đã quá lâu không được thay đổi thì ta thực hiện việc cắt tỉa, tạo dáng, và trồng lại như cây sứ bình thường đã trình bày ở trường hợp trên.

- Nếu khi ta nhổ cây lên phát hiện cây sứ đang bị thúi rễ, củ thì ta phải xử lý ngay chỗ thúi đó bằng cách dùng dao bén cắt cho thật sạch các chỗ thúi. Cắt cho tới khi nào vết cắt trên cây sứ không còn vết đen ( có thể là đốm lớn hay nhỏ như đầu kim).

Sau đó trét thuộc trừ bệnh vào vết cắt, phơi khô từ 10 – 20 ngày ( lâu hơn bình thường) rồi mới đem trồng như cây sứ bình thường.

Vì là cây sứ đang trong giai đoạn suy kiệt nên sau khi trồng, ngoài phân NPK bình thường, ta cần tăng cường dinh dưỡng hơn bằng các loại phân dinh dưỡng bón qua lá như (Komix, Humix… ) nhằm giúp cây hồi phục nhanh và ra chồi tốt. Cho đến khi cây đã mang các chồi lá mới tốt tươi thì ta mới có thể đổi qua chế độ phân bón để làm cây sứ ra hoa.

* Kết luận: Nói chung, để tạo một cây sứ đẹp, không nhất thiết ta cứ phải cắt tạo dáng theo một khuôn mẫu nhất định ( tán tròn, lõm, thát đổ…) mà ta có thể tạo dáng sứ theo hình dáng cây có sẵn. Quan sát bộ củ ( cân đối hay lệch tâm hoặc bất định), bộ thân ( có thân chánh như cổ thụ, thân siêu phong, thân chùm nhiều nhánh, thân cụt… ), bộ nhánh ( nhánh sum suê, đầy đặn các phía hay nhánh thưa, dài, lệch tâm) mà ta chọn cho mình cách tạo 1 cây sứ có dáng đẹp.

- Thật sai lầm khi ta cắt ngang một cây sứ có thân chánh cao lớn để thành một cây sứ lùn, phân nhánh theo kiểu cành đào. Vì bản thân vết cắt lớn là đã xấu rồi nói chi đến việc sự hài hòa, liền lạc giữa nhánh mới( nhỏ) với thân gốc ( lớn), phải mất thời gian khá dai (4 – 5 năm trở lên)

Một cây sứ tự nhiên đẹp dù cành vươn dài nhưng lại phù hợp vói dáng sứ cao, đơn thân, sừng sửng. Bộ nhánh già cổi ít lá nhưng lại phù hợp với cây sứ có thân củ lâu năm như thế mang trên mình bộ nhán hài hòa, liên tục giữa gốc thân nhánh rồi đến hoa và yếu tố thời gian được thể hiện trọn vẹn trên cây sứ. Nếu có chỉnh sửa thì ta chỉ chỉnh cho cây đứng vững, nhánh phân bố mạch lạc và chỉ cắt ngắn nhẹ để cây không mất dáng.

- Đối với những cây sứ có bộ củ đẹp, gọn có thể trồng chậu cạn để làm sứ Bonsai, ta vẫn phải tuân theo nguyên tắc cân đối hài hòa giữa gốc, thân, nhánh. Nhánh ở đây được cắt gọn nhiều lần để tạo sự liền lạc thân nhánh đồng thời thỏa mãn hình dáng của một cây Bonsai gọn gàng.

- Xu hướng hiện nay để tạo ra cây sứ đẹp người ta thường dùng những cây sứ nhân giống bằng hạt. Những cây sứ ươm từ hạt có bộ thân và củ phình ra rất cân đối, đặc trưng, mà không có cây sứ giâm, chiết cành nào có được. Nhưng bù lại với phương pháp ươm hạt , ta phải mất thời gian khá lâu (4 – 5 năm trở lên) mới có được một cây sứ xem ra hoàn chỉnh với hình dáng dễ xem.

Bằng lòng với những gì mình đã có và đang có, thế cũng là quá đẹp rồi. Nhưng đam mê và sáng tạo của những người yêu hoa luôn là điều tôi mong được học hỏi để rồi cùng chia sẻ và giúp cho mọi người ngày càng yêu hoa cảnh hơn.

Xin hẹn gặp lại các bạn ở kỳ sau về cách nhân giống sứ bằng giâm cành, chiết cành và ươm hạt.

Bài: Trương Duy Lam

Một thoáng du hành

xứ Hoa Champa

 Cả một dãy đất miền Trung đang quẳn quại trong đợt nắng nóng kinh hồn, thỉnh thoang cơn gió lào thổi đến làm nóng rát cả mặt. Vậy mà vừa bước qua cửa khẩu Lao Bảo tôi đã nhìn thấy một màn mưa trắng xóa giăng kháp miền biên ải. Người hướng dẫn cho biết:”Khong như bên Quảng trị mình từ tháng 7 đã có mưa rào. Bên Lào mùa mưa bắt đầu vào tháng 9 và kéo dài đến tháng 4 năm sau!”

(sau thủ đô Viên Chăn) nhưng lại là tỉnh đông dân nhất của nước Lào. Vậy mà trên suốt tuyến đừơng quan trọng trong hành lang kinh tế Đông Tây ( align= align="left"EWEC) khởi đầu từ cửa khẩu Den Savanh của Lào đến tận bờ sông Mêkông (mà cả dân Thái và Lào đều gọi là Mè Khỏong) tiếp giáp với thị xã Mukdahan của Thái Lan còn rất hoang vắng. Không kể những đoạn qua khu dân cư tập trung như ngã ba Seno, thị xã Vavanh… hầu hết cảnh vật hai bên đường 9 là rừng. Thỉnh thoảng mới nhìn thấy những cănm nhà sàn bằng gỗ với đủ kiểu cách, túm tụm bên nhau. Đó là bản của bà con các bộ tộc Lào Lum, Lào Theung…vẫn sống bám theo rừng. Rừng ở Savannakhet cũng không khác gì lắm với những cánh rừng còn sót lại ở Mã Dà, Vĩnh An hoặc Xuyên Mộc, Bình Châu… nghĩa là rừng hỗn giao nguyên sinh nhưng có dấu vết tác động của con người khá rõ nét. Bất ngờ nhất là bước vào thị xã Savanh vẫn còn màu xanh của rừng. Nhưng là của một khu rừng giá tỵ còn gọi là teak (tếch) đang khoác chiếc áo bông trắng xóa. Cánh rừng giá tỵ chạy dài hàng chục km trắng bông như thế lại chìm trong màn mưa, tạo ra một cảnh quan lộng lẫy lạ thường. Tôi đã nhiều lần nhìn cánh rừng giá tỵ nằm giáp ranh giữa thị trấn Tân Phú với Định Quán tỉnh Đồng Nai vào mùa trổ bông. Rừng giá tỵ này cũng xòe hoa trắng cả đầu cành ngọn, nhưng đâu có đơm phủ trắng xóa như ở đây. Tôi cũng đã từng ngẩn ngơ nhìn không chớp mắt hằng giá tỵ cổ thụ ở Bẩm Lâu thuộc huyện Quỳ Châu -  nơi một thời sôi động với nạn đào đá đỏ, hồng ngọc, rubi… Một hàng 6 cây giá tỵ to lớn sừng sững bên Quốc lộ 48 rực bông đã trở thành niềm tự hào cho cả vùng Tây Bắc Nghệ An. Đến nổi mỗi gốc cây đều có một tấm bảng to đùng cấm không cho ai đụng đến. Thế mà phủ bông trắng cây, như khoác tấm áo choàng trắng thì có lẽ tôi mới nhín thấy ở Savannakhet. Lại bất ngờ nữa khi tôi nhìn thấy mấy bụi cây cao chừng 6 – 7 m cũng đang phủ kín bởi một màu trắng xóa. Hỏi ra mới biết là cây me Lào. Anh “Giặc lái” điều khiển chiếc xe Aero Town Huyndai mang bảng số Lào từng có thâm niên 20 năm lặn lội khắp đất nước Triệu Voi này vui vẻ cho biết:

- Mùa này me Lào trổ bông. Trái me Lào còn nhỏ hơn cả me Thái, nhưng lại ngọt hơn chư không chua lè như me Việt mình đâu! Bông nó thấy trắng vậy chứ ban ngày trời sáng nó vàng khè hà!

Hoa Champa mà người miền Nam hay gọi là hoa sứ từng được xem là biểu tượng của đất nước Lào. Vậy mà giờ trở thành của hiếm ở Savannakhet.

Lang thang qua các khu dân cư, hàng quán của dân Savanh, mà phần lớn các cơ sở dịch vụ đều do người hoa hoặc Việt làm chủ tôi mới để ý thấy là người dân nơi đây rất thích chơi hoa kiểng. Do ảnh hưởng tư tưởng Phật giáo tiểu thừa người dân Savannakhet không chú trọng lằm đến việc làm giàu để sắm nhà lầu, xe hơi mà tích đức vào việc kiến lập chùa chiền, cúng dường tam bảo nên nhà cửa của bà con cũng khá đơn sơ. Vậy mà trước sân nhà nào cũng có vài cây kiểng. Và trước hiên nhà lủng lẳng mấy giò lan. Nhưng phần lớn là lan Dendrobium được nhập qua từ Thái. Giống lan này trồng trong vỏ trái dừa xem chừng rất chịu nên phát triển khá tốt. Vùng rừng núi Trung Lào nằm sát cao nguyên Bolovens với thảm thực vật rừng cận nhiệt đới, Savannakhet đã một thời rất phong phú nhiều loại lan rửng đặc hữu. Nhưng nghe đâu cùng với nạn phá rừng có quy mô lớn, những loại lan quý của Lào đã ồ ạt chảy sang phía bên kia sông Mêkông.

Điều bất ngờ trong suốt chuyến “Lào du” đột xuất và tốc hành trong thời điểm mưa dầm mà mọi việc ghi nhận bằng hình ảnh phải… bó tay là tôi phát hiện ra một loài cây rất lạ. Cây này giống như cây vong nhưng lá lại có màu vàng sọc xanh nhìn rất lạ mắt. Tôi chỉ nhìn thấy ở thị trấn Senô có một cây cao khoảng 8m đứng lộng lẫy bên lề đường 9 và vài cây trước cổng chùa Inghang một “tháp” linh thiên được xây dựng cách đây khoảng 2000 năm, tương truyền là nơi Đức Phật đi truyền đạo đã ghé nghỉ chân. Tôi hỏi rất nhiều người về cây lạ này, ai cũng khen là cây có là xanh đóm vàng quá đẹp nhưng không biết là cây gì. Sau cùng tôi mới được Tun  một thanh niên Lào là tài xế xe Tuk Tuk kiêm”gay” nghiệp dư nhưng nói tiếng Anh rất lưu loát nói với tôi tên Lào của cây này là “Đọt thon”, được trồng để làm cảnh. Và Tun còn cho biết là khắp cả Savannakhet cũng chỉ có vài cây “Đọt thon”.

* “Đọt thon” là cây vong đột biến, lá có sọc vàng, đã có nhập về Việt Nam.

                                                             Bài: Bùi Thuận