Kiến Thức Cơ Bản Về Phân Bón

                                                                                                Hai Quang sưu tầm

 

            A.  Khái Niệm Về Phân Bón

            Phân bón là thức ăn của cây trồng, thiếu phân cây không thể sinh trưởng và cho năng suất, phẩm chất cao. Phân bón có vai tṛ rất quan trọng trong việc thâm canh tăng năng suất, bảo vệ cây trồng và nâng cao độ ph́ nhiêu của đất.

 

          I- Cây Hút Thức Ăn Nhờ Ǵ ?

1- Nhờ bộ rễ: Không phải toàn bộ các phần của rễ đều hút dinh dưỡng mà là nhờ miền lông hút rất nhỏ trên rễ tơ. Từ một rễ cái, bộ rễ được phân nhánh rất nhiều cấp, nhờ vậy tổng cộng diện tích hút dinh dưỡng từ đất của cây rất lớn. Rễ hút nước trong đất và một số nguyên tố ḥa tan trong dung dịch đất như: đạm, lân, kali, lưu huỳnh, manhê, canxi và các nguyên tố vi lượng khác, bộ rễ là cơ quan chính lấy thức ăn cho cây.

 

2- Nhờ bộ lá: Bộ lá và các bộ phận khác trên mặt đất, kể cả vỏ cây cũng có thể hấp thu trực tiếp các dưỡng chất. Ở trên lá có rất nhiều lỗ nhỏ(khí khổng). Khí khổng là nơi hấp thụ các chất dinh dưỡng bằng con đường phun qua lá. Trên cây một lá mầm(đơn tử diệp)khí khổng thường phân bố cả 2 mặt lá, thậm chí mặt trên lá nhiều hơn mặt dưới lá như: lúa , lúa ḿ…;trên cây ăn trái(cây thân gỗ)khí khổng thường tập trung nhiểu ở mặt dưới lá. Khi dùng phân bón lá phải theo đặc điểm cây trồng và đúng hướng dẫn th́ lá cây mới hấp thụ cao được.

 

            II – Các Chất Dinh Dưỡng Cần Thiết Cho Cây

-Đa lượng: Đạm(N), Lân(P), Kali(K).

-Trung lượng: Canxi(Ca), Lưu Huỳnh(S), Ma-nhê(Mg)…

-Vi Lượng: Sắt(Fe), Kẽm(Zn), Mangan(Mn), Bo(B), Đồng(Cu), Molypden(Mo), Clo(Cl)

 

1- Chất đạm(N)

-Khi thiếu: cành lá sinh trưởng kém, lá non nhỏ, lá già dễ bị rụng, bộ rễ ít pháp triển, năng suất kém…

-Khi dư: cây sinh trưởng rất mạnh, lá to, tán lá rườm rà, mềm yếu, dễ đỗ ngă, sâu bệnh dễ phá hại…

 

2- Chất Lân (P)

-Khi thiếu: rễ phát triễn kém, lá mỏng có thể chuyển màu tím đỏ, ảnh hưởng tới việc ra hoa của cây;trái thường có vỏ dày, xốp và dễ hư…

-Nếu dư rất khó phát hiện, tuy nhiên dễ  làm cho cây thiếu kẽm và đồng. .

 

3- Chất Kali: (K)

-Khi thiếu, ban đầu đỉnh lá già bị cháy;thiếu nặng, phần lớn lá bị cháy và rụng đi.

- Nếu dư cũng khó nhận diện, tuy nhiên trên cam khi bón kali nhiều quá trái trở nên sần sùi.

 

4- Chất Canxi(Ca):

-Khi thiếu: Lá và đọt non dễ bị cong queo và nhỏ, mép lá không đều, hay có hiện tượng chồi chết ngọn, rễ đ́nh trệ sinh trưởng và thường bị thối…

-Không có triệu chứng dư, tuy nhiên khi lượng canxi cao thường gây thiếu: B, Mn, Fe, Zn, Cu…

 

5- Chất lưu huỳnh(S);Khi thiếu, triệu chứng thể hiện giống như thiếu chất đạm;lá nhỏ, vàng đều, rụng sớm, chồi ngọn chết(thiếu lưu huỳnh lá vàng từ ngọn xuống c̣n thiếu đạm th́ vàng từ lá già lên)

 

6-Chất Ma-nhê (Mg):

-Nếu thiếu: lá trở nên nhỏ, xuất hiện những vùng sáng giữa những gân lá, lá bị rụng sớm, hoa ra ít, rễ kém phát triển…

-Nếu thừa: lá bị đổi dạng thường cuốn theo h́nh xoắn ốc và rụng…

 

7- Chất Bo(B):  Đóng vai tṛ quan trọng trong việc h́nh thành phấn hoa, thiếu Bo hoa dễ bị rụng hoặc hạt bị lép. đối với một số cây như củ caỉo thiếu Bo ruột sẽ bị rỗng. Cây trồng nói chung thiếu Bo dễ bị sâu bệnh phá hại, khả năng chống chịu điều kiện bất lợi kém.

 

8- Chất đồng(Cu):  Ảnh hưởng đến sự tổng hợp nhiều chất dinh dưỡng của cây trồng, có vai tṛ quan trọng trong quá tŕnh sinh trưởng phát triển của cây;giúp cây tăng khả năng chịu hạn, chịu nóng,  chịu lạnh…

 

9- Chất Kẽm (Zn):  Vai tṛ quan trọng trong việc tổng hợp chất đạm… ngoài ra c̣n liên quan mật thiết đến việc h́nh thành các chất điều ḥa sinh trưởng trong cây…Thiếu kẽm năng suất, phẩm chất cây trồng giảm.

 

10- Molipden(Mo):  Tham gia các quá tŕnh trao đổi chất, tổng hợp chất diệp lục…Đặc biệt đối với cây họ đậu nếu thiếu Mo;cây phát triển kém, nốt sần giảm, hạn chế sự cố định đạm tự do

 

        B.  Phân Hữu Cơ

            Là phân chứa những chất dinh dưỡng ở dạng những hợp chất hữu cơ như: phân chuồng, phân xanh, phân than bùn, phụ phế phẩm nông nghiệp, phân rác…

 

            I. Phân Chuồng:

1. Đặc diểm:  Phân chuồng là hổn hợp chủ yếu của: phân, nước tiểu gia súc và chất độn. Nó không những cung cấp thức ăn cho cây trồng mà c̣n bổ sung chất hữu cơ cho đất giúp cho đất được tơi xốp, tăng độ ph́ nhiêu, tăng hiệu quả sử dụng phân hóa học…

 

2.  Chế biến phân chuồng:  Có 3 phương pháp

2. 1.  Ủ nóng (ủ xốp):  Lấy phân ra khỏi chuồng, chất thành lớp, không được nén, tưới nước, giữ ẩm 60-70%,  có thể trộn thêm 1% vôi bột và 1-2% Super Lân, sau đó trét bùn che phủ cho kín hàng ngày tưới nước, thời gian ủ ngắn 30-40 ngày, ủ xong là sử dụng được.

2. 2.  Ủ nguội (ủ chặt): Lấy phân ra khỏi chuồng xếp thành lớp, mỗi lớp rắc khoảng

(2%) lân, nén chặt. Đống phân ủ rộng khoảng 2-3m, cao 1, 5-2m, trét bùn bên ngoài tránh mưa. Thời gian ủ lâu, 5-6 tháng mới xong.

2. 3. Ủ nóng trước nguội sau: nóng 5-6 ngày, khi nhiệt độ 50-60°c nén chặt ủ tiếp lớp khác lên trên, trét bùn kín, có thể cho thêm vào đống phân ủ các loại phân khác như: phân thỏ, gà, vịt làm phân men để tăng chất lượng phân.

 

            II.  Phân Rác

1- Đặc điểm ; Là phân hữu cơ được chế biến từ: cỏ dại, rác, thân lá cây xanh, rơm rạ…ủ với một số phân men như phân chuồng, lân, vôi…đến khi mục thành phân(thành phần dinh dưỡng thấp hơn phân chuồng).

 

2- Cách ủ:  Nguyên liệu chính là phân rác 70%, cung cấp thêm đạm và Kali 2%, c̣n lại phân men(phân chuồng, lân, vôi). Nguyên liệu được chặt ra thành đoạn ngắn 20-30cm xếp thành lớp cứ 30cm rắc một lớp vôi;trét bùn;ủ khoảng 20 ngày đảo lại rắc thêm phân men, xếp đủ cao trét bùn lại, để hở lỗ tưới nước thường xuyên;ủ khoăng 60 ngày dùng bón lót, để lâu hơn khi phân hoai có thể dùng để bón thúc.

 

            III.  Phân Xanh

1-Đặc diểm:  Phân xanh là phân hữu cơ sử dụng các loại cây lá tươi bón ngay vào đất không qua quá tŕnh ủ do đó chỉ dùng để bón lót. Cây phân xanh thường được dùng là cây họ đậu:  điền thanh, muồng, keo dậu, cỏ Stylo, điên điển…

2-Cách sử dụng:  Vùi cây phân xanh vào đất khi cây ra hoa, bón lót lúc làm đất.

 

            IV.  Phân Vi Sinh

1-Đặc điểm:  Là chế phẩm phân bón được sản xuất bằng cách dùng các loại vi sinh vật hữu ích cấy vào môi trường là chát hữu cơ(như bột than bùn). Khi bón cho đất các chủng loại vi sinhy vật sẽ phát huy vai tṛ của nó như phân giải chất dinh dưỡng khó tiêu thành dễ tiêu cho cây hấp thụ, hoặc hút đạm khí trời để bổ sung cho đất và cây.

 

2- Các loại phân trên thị trường:

2. 1.  Phân vi sinh cố định đạm:

-Phân vi sinh cố định đạm, sống cộng sinh với cây họ đậu: Nitragin, Rhidafo…

-Phân vi sinh cố định đạm, sống tự do:  Azotobacterin…

 

2. 2.  Phân vi sinh phân giải lân:  Phân lân hữu cơ vi sinh Komix và nhiều loại phân vi sinh phân giải lân khác có tính năng tác dụng giống như nhau.

 

2. 3.  Phân vi sinh phân giải chất xơ:  chứa các chủng vi sinh vật giúp tăng cường phân giải xác bả thực vật…

* Ngoài ra trên thị trường c̣n có những loại phân khác với tên thương phẩm khác nhau nhưng tính năng tác dụng th́ cũng giống như các loại phân kể trên.

 

3- Cách sử dụng phân hữu cơ vi sinh:  Thời gian sử dụng phân có hạn, tùy loại thường từ 1-6 tháng(chú ư xem thời hạn sử dụng). Phân vi sinh phát huy hiệu lực ở:  vùng đất mới, đất phèn, những vùng đất bị thoái hóa mất kết cấu do bón phân hóa học lâu ngày, vùng chưa trồng các cây có vi khuẩn cộng sinh… th́ mới có hiệu quả cao.

 

            V .  Phân Sinh Học Hữu Cơ.

1- Đặc điểm:  Là loại phân có nguồn gốc hữu cơ được sản xuất bằng công nghệ sinh học(như lên men vi sinh) và phối trộn thêm một số hoạt chất khác để làm tăng độ hữu hiệu của phân, hoặc khi bón vào đất sẽ tạo môi trường cho các quá tŕnh sinh học trong đất diễn ra thuận lợi góp phần làm tăng năng suất cây trồng, phổ biến như:  Phân bón Komix nền…

 

2- Sử dụng:  Phân sinh hóa hữu cơ được sản xuất ở dạng bột hoặc dạng lỏng;có thể phun lên lá hoặc bón gốc. Các loại phân sinh hóa hữu cơ hiện nay được sản xuất theo hướng chuyên dùng như phân sinh hóa hữu cơ Komix chuyên dùng cho:  cây ăn trái , lúa, mía…

 

            C.  Phân Vô Cơ

            Phân vô cơ hay phân hóa học là các loại phân có chứa yếu tố dinh dưỡng dưới dạng muối khoáng(vô cơ) thu được nhờ các quá tŕnh vật lư, hóa học.

 

Một Số Phân Bón Vô Cơ Thông dụng Hiện Nay

 

I Phân Đơn:  Là loại phân chỉ chứa 1 trong 3 nguyên tố dinh dưỡng chủ yếu là N, P hoặc K

1- Phân đạm vô cơ gồm có:

1. 1- Phân Urea [CO(NH2)2] có 46%N

1. 2- Phân đạm Sunphat c̣n gọi là đạm SA [(NH4)2SO4] chứa 21%N

1. 3- Phân Clorua Amon [NH4Cl] có chứa 24-25% N

1. 4- Phân Nitrat Amon [NH4NO3] có chứa khoảng 35% N

1. 5- Phân Nitrat Canxi [Ca(NO3)2] có chứa 13-15% N

1. 6- Phân Nitrat Natri [NaNO3] có chứa 15-16% N

1. 7- Phân Cyanamit Canxi [CaCN2] có chứa 20-21% N

 

2-Phân Lân:

2. 1- Phân Super Lân[Ca(H2PO4)2] có chứa 16-20% P2O5]

2. 2- Phân Lân nung chảy(Thermophotphat, Lân văn điển) có chứa 16% P2O5

 

3- Phân Kali

3. 1- Phân Clorua Kali (KCl) có chứa 60% K2O.

3. 2- Phân Sunphat Kali (K2SO4) có chứa 48-50% K2O

 

II.  Phân Hổn Hợp:  Là những loại phân có chứa ít nhất là 2 dưỡng chất. Chúng bao gồm phân trộn và phân phức hợp. Hàm lượng dinh dưỡng trong phân theo thứ tự là N, P, K được tính theo nồng độ phần trăm. Ví dụ:  Phân NPK 16-16-8 tức là trong 100kg phân trên có 16kg đạm nguyên chất, 16kg P2O5 và 8kg K2O…Ngoài các chất đa lượng N, P, K hiện nay ở một số chủng loại phân c̣n có cả các chất trung và vi lượng. Ví dụ:  Phân NPK Việt-Nhật 16. 16. 8+13S (S là lưu huỳnh)…Thông thường phân hổn hợp có 2 loại:

 

1. -Phân trộn:  Là phân được tạo thành  do sự trộn đều các loại phân N. P. K… mà không có sự tổ hợp hóa học giũa những chất đó. Loại phân này thường có nhiều màu.

 

2. - Phân phức hợp:  Là loại phân có được do con đường phản ứng hóa học từ những nguyên liệu căn bản để tạo ra.

 

3. -Các dạng phân hổn hợp:

3. 1-Các dạng phân đôi:  Là loại phân hỗn hợp có 2 dưỡng chất quan trọng

-MAP ( Monoamonium Phosphate) hàm lượng phổ biến là 12-61-0

-MKP ( Mono potassium Phosphate) hàm lượng phổ biến là 0-52-34

-DAP Diamon Phosphate ) hàm lượng phổ biến là 18-46-0

 

3. 2.  Các dạng phân ba NPK thường là:

16-16-8, 20-20-15, 24-24-20…

 

3. 3.  Phân chuyên dùng:  Là dạng phân bón hổn hợp có chứa các yếu tố đa, trung, vi lượng phù hợp với từng loại cây trồng, từng thời kỳ sinh trưởng và phát triển của cây.

 

-Ưu điểm của phân chuyên dùng:  rất tiện lợi khi sử dụng , góp phần làm giảm chi phí sản xuất;do đă được tính toán liều lượng phân tùy theo từng loại cây, tùy theo giai đoạn sinh trưởng-phát triển của cây trồng nên đảm bảo được năng suất, chất lượng cây trồng.

 

-Hiện nay trên thị trường có nhiều chủng loại phân chuyên dùng, khi sử dụng nên chú ư theo hướng dẫn cũa nhà sản xuất. . Ví dụ:  Phân chuyên dùng của công ty phân bón Việt –Nhật JF1, JF2, JF3 chuyên dùng cho lúa. JT1, JT2JT3 chuyên dùng cho cây ăn trái.

 

III.  Vôi

1. -Vai tṛ tác dụng của phân vôi:  Cung cấp Canxi (Ca) cho cây trồng, Ca là một nguyên tố dinh dưỡng rất cần cho cây v́ Ca chiếm tới 30% trong số các chất khoáng của cây. Cải tạo đất chua, mặn. Tạo điều kiện cho vi sinh vật hoạt động tốt, phân giải các chất hữu cơ trong đất, tăng độ ḥa tan các chất dinh dưỡng và tăng khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng của cây, diệt được một số bệnh hại cây trồng, khử độc cho đất do thừa nhôm(Al), Sắt(Fe), H2S…

 

2. -Một số dạng vôi bón cho cây

* Vôi nghiền:  Các loại:  đá vôi, vỏ ốc, vỏ ṣ…nghiền nát. Có tác dụng chậm nên bón lót lúc làm đất, thường bón từ 1-3 tấn/ha. Đất sét bón 1 lần với lượng lớn, sau vài năm bón lại. Đất cát bón hàng năm lượng ít hơn. Khi bón vôi nên kết hợp với phân hữu cơ để tăng hiệu quả của phân , không bón cùng đạm v́ sẽ làm mất phân đạm.

 

* Vôi nung ( vôi càn long):  Do nung CaCO3 thành CaO, rồi sử dụng. Tác dụng nhanh hơn vôi nghiền, dùng xử lư đất và pḥng trừ sâu bệnh. Tuy nhiên do có hoạt tính mạnh khi sử dụng nên lưu ư để tránh ảnh hưởng tới cây trồng.

 

* Thạch cao: Là dạng vôi đặc biệt, tác dụng nhanh, sử dụng rất tốt cho cây khi tạo trái

 

Cách Tính Công Thức Phân Pha Trộn.

            Hiện nay, nhiều nơi sản xuất rất nhiều loại phân hổn hợp với nhiều tỷ lệ NPK khác nhau nên bà con nông dân tùy giá cả từng lúc và khả năng thanh toán có thể tự chọn lựa để mua, tuy nhiên nếu muốn pha trộn để sử dụng hợp lư th́ ta có thể thực hiện được,

 

* Cách tính từ phân đơn ra phân hổn hợp

Ví dụ: Muốn pha trộn một loại phân có công thức là 5-10-10 từ phân SA, Super Lân và KCl th́ ta pha như sau:

-SA có 21%N, cần cung cấp 5kg th́ ta phải có lượng SA là:

                        5X100 = 23. 8kg

                            2

- Super Lân có 20% P2O5, muốn có 10kgP2O5 th́ lượng Super Lân sẽ là:

                        10X100 =50 kg

                             20

- KCl có 60% K2O, muốn có 10 kg K2O th́ lượng KCl sẽ là:

                        10X100  = 16, 6 kg

                             60

 

* Tổng số phân các loại là 23, 8+50+16, 6=90, 4kg  c̣n lại 9, 6 kg phải dùng chất độn(đất, cát hoặc thạch cao), trộn vô cho đủ 100kg.

 

* Cách tính từ phân hỗn hợp ra phân đơn

Ví dụ: Theo khuyến cáo cần dùng 100kg Urê, 200kg Super Lân, 50kg Clorua Kali để bón cho cây, nhưng nhà vườn đă bón 100kg NPK(20-20-15), như vậy lượng NPK thừa hay thiếu, cách tính như sau:

 

-Lượng Urê có trong 100kg NPK 20-20-15

                        100X20   = 43kg

                             46

- Lượng  Super Lân có trong 100kg NPK 20-20-15

                        100X20     = 100kg

                             20

- Lượng Clorua Kali có trong 100kg NPK 20-20-15

                        100X15      = 25Kg

                              60 

 

* Vậy phải thêm 57kg Urê + 100kg Super Lân + 25kg Clorua Kali th́ mới đủ lượng phân như đă khuyến cáo.

 

            D.  Phân Bón Lá

1.  Đặc điểm:  Phân bón lá là các hợp chất dinh dưỡng ḥa tan trong nước được phun lên lá để cây hấp thụ.

 

2.  Các chế phẩm phân bón lá trên thị trường:  Hiện nay các chế phẩm phân bón lá rất phong phú và đa dạng, phân sản xuất trong nước như:  HVP, HUMIX, HQ 201, BIOTED, KOMIX…

 

3.  Lưu ư khi sử dụng phân bón lá:

Bón qua lá tốt nhất khi bón bổ sung hoặc bón thúc nhằm đáp ứng nhanh yêu cầu dinh dưỡng của cây, ḥa loảng phân theo đúng tỷ lệ trên bao b́;nhiệt độ quá cao, đất bị khô hạn nặng không nên dùng phân bón lá v́ dễ làm rụng lá. Không sử dụng phân bón lá lúc cây đang ra hoa, lúc trời nắng v́ sẽ làm rụng hoa trái và làm giảm hiệu lực phân

 

            Không nên nhầm lẫn giữa phân bón lá và chất kích thích sinh trưởng, nếu trong phân bón lá có chất kích thích sinh trưởng th́ trong phân này đă có chất dinh dưỡng, nếu chỉ dùng kích thích sinh trưởng th́ phải bổ sung thêm dinh dưỡng để cây tăng trưởng tương ứng với sự kích thích đó.

 

* Hướng Dẫn Sử Dụng NPK  Việt Nhật

 

            Cây Ăn Trái

 

Giai đoạn bón phân

Loại phân bón

Liều lượng(kg/cây)

Sau khi thu hoạch

JT1

16-10-6 =13S

+2, 5(Cao+MgO)

1Kg ~1, 5 kg

Trước khi ra hoa

1  ~ 2 tháng

JT2

10-10-15+5S

+2, 0 (CaO+MgO)

0, 5Kg ~ 1kg

 

Sau khi đậu trái

JT3

16-8-14+12S

0, 5kg ~ 1kg

Trước khi thu hoạch

1 ~ 2 tháng

JT3

16-8-14+12S

0, 5kg~ 1kg

 

                                                                                    Chúc Các Bạn Thành Công

                                                                                                Hai Quang