Hoa Đăng hay Hoa Lồng Đèn

                                                                                                Hai Quang sưu tập

            Hoa đang hay hoa Lồng đèn được trồng tốt ở Đà lạt. Sau đây là bổ túc vài chi tiết về loài hoa này, phỏng theo tài liệu của ban khuyến nông, đại học tiểu bang Michigan State University.

            Nhập đề

            Hoa đăng hay hoa lồng đèn, gọi là Fuchsia ở Âu Mỹ, tên khoa học là Fuchsia x hybrida, còn có tên khác ở Mỹ là hoa bông tai công nương – ladies’ eardrops – vì hoa rực rỡ, dáng bông tay lòng thòng xuống đất. Màu sắc thay đổi từ trắng, đỏ, hồng, tím hay pha lẫn lộn các màu này. Trồng Fuchsia bán ra là những giỏ treo, chậu cây, làm bồn hay trên phên dậu dáng cây mộc… Ở Mỹ, thường hay thường bán các giỏ treo hoa đăng ban ngày, quanh lối xóm, nhưng không phải trang điểm hội hoa đăng, lồng đèn ban đêm.

            Thứ, giống, loài hoa Fuchsia

            Giống hoa đăng Fuchsia gồm khoảng 100 loài, mọc như lùm bụi hay cây mộc và thuộc họ thực vật Onagraceae. Hoa đăng trồng trọt là thành quả tuyển chọn lai tạo giữa hai loài F. fulgens và F. mangellanica. F. fulgens là một lùm bụi cao 1,2 – 1,8m, nguồn gốc xứ Mexicô. F. mangellanica nguồn gốc xứ Chilê và Ắ Căn Đình cũng là một lùm bụi, nhưng lại có thể mọc cao đến 3,5m. Các thứ cây hoa ở thị trường có thể mọc thẳng đứng hay thân bò ngang. Các thứ Beacon – luồng sáng, Black Prince – Hoàng tử Đen, Winston Churchill (một vị thủ tướng Anh) là những thí dụ cây mọc thẳng đứng. Các thứ cây mọc dài ngang là Black Eyes – Mắt Huyền, Starry Trail – Lối mòn đầy sao, Swingtime – Thời gian lắc lư.

            Quang tính

            Đa số thứ, giống Fuchsia là cây dài ngày (trường quang kỳ tính) và chỉ tượng hoa khi ngày dài trên 12 giờ. Vài thứ có quang kỳ tính trung lập. Đôi khi, cây có thể nở hoa vào ngày ngắn, nhưng liên tục ở môi trường nhà kiếng. Đa số thứ, giống có thể cảm ứng tượng hoa khi phát triển đủ 2 cặp lá. Số ngày dài cần thiết để thay đổi tùy giống, từ 5 – 25 ngày. Vì rằng hoa phát triển từ các mầm ngang mới mọc, ngày dài liên tục ở điều kiện ngày ngắn thiên nhiên, rất cần thiết để cây liên tiếp trổ hoa. Mầm ngọn luôn tăng trưởng ở bất cứ quang kỳ nào, dài hay ngắn. Cường độ ánh sáng ảnh hưởng đến quag kỳ tính. Nhỏ hơn 475 phút nến – Foodcandle (đơn vị chiếu sáng bằng 20764 lux) cây sẽ có quang tính trung lập. Muốn có cảm quang tối hảo vào ngày dài cần 900 phút nến

            Ánh sáng

            Muốn có ngày dài tượng hoa trong điều kiện ngày ngắn thì kéo dài ngày hay cắt đứt đêm (tối) kể từ 10 giờ đêm đến 2 giờ sáng với đèn nóng sáng – incandescant lamps chừng 10 – 20 phút nến. Muốn có số hoa tối hảo, cần một cường độ 900 phút nến trong 8 giờ một ngày. Che bóng râm mùa xuân hay mùa hạ thì dễ bề kiểm soát nhiệt độ.

            Cách trồng

            Nhiệt độ: Nhiệt độ thích hợp cho cây tăng trưởng là 20 – 26⁰C. Dưới 15⁰C hay trên 30⁰C là cây mọc yếu. Hoa tượng tốt cũng ở nhiệt độ từ 15 – 26⁰C. Tối hảo từ 21 – 23⁰C. Sau khi tượng ra, nhiệt độ tối hảo cho hoa hoa phát triển là từ 23 – 26⁰C.

            Tưới tiêu: Cây hoa đăng, lồng đèn luôn luôn cần đất ẩm ướt. Lưu ý nhiều hơn về tưới tiêu, vào những thời kỳ căng thẳng tỉ như điều kiện ít ánh sáng hay nhiệt độ quá cao.

            Dinh dưỡng (bón phân): Hoa đăng cần nhiều phân bón. Tưới phân lỏng liên tục, gồm 250 – 300 ppm (phần triệu) nitrogen (đạm) và Potassium, cho kết quả tốt ở môi trường không đất.

            Nhân giống: Cắt cành lá cây gốc làm hom đem trồng ra rễ tốt hơn là cành ra hoa. Muốn cây chỉ ra lá cành thì dùng ngày ngắn (ít hơn 12 giờ ánh sáng) và giữ nhiệt độ dưới 21⁰C. Dùng hom cành ngọn dài 7 – 8cm với 2 hay 3 cặp lá trưởng thành và đem cắm ở môi trường ráo nước có pH 1 – 6,5. Khi đang mọc rễ, giữ môi trường nhân giống ở nhiệt độ 20 – 22⁰C và dùng ngày ngắn. Cần chừng 3 tuần lễ cho hom mọc rễ.

            Môi trường

            Môi trường trồng cây lồng đèn, hoa đăng phải giữ được nước, nhưng dễ thoát nước, thoát nước tốt. Các giống mọc thẳng đứng có thể dùng một hom mà thôi trong chậu 10 – 13cm, giống mạnh mẽ trong chậu 15cm. Còn trồng giỏ treo 25cm thì cần 3 – 5 hom.

            Khoảng cách

            Thoạt tiên có thể trồng chậu này qua chậu khác. Nhưng khoảng cách cuối cùng thích hợp trong chậu 10cm đường kính là 2 hay 2,5 cây cho mỗi square foot – (0,0929cm²). Các giỏ treo hay được treo trên những vùng trồng Fuchsia cổ truyền, nơi điều kiện ánh sáng tốt đẹp.

            Bấm ngọn

            Khi cây có 4 – 5 cặp lá thì bấm ngọn. Fuchsia trồng chậu, chỉ bấm ngọn một lần. Các giỏ treo lớn, cần bấm ngọn nhiều lần. Để kịp bán vào ngày Nhớ Ơn Mẹ - Mother Day, bấm ngọn 8 – 9 tuần lễ trước đó.

            Nọc trụ chống đỡ

            Trồng giỏ khỏi cần nọc, trụ chóng đỡ, vì cây sẽ buông thõng xuống. Trồng chậu thì chống nọc, trụ tùy theo giống.

            Chất điều hòa tăng trưởng

            Ở Âu Châu, chất điều hòa tăng trưởng hay dùng nhất là daminazole (B9) để kiểm soát bề cao của Fuchsia với nồng lượng 3000 – 4000ppm. Phun xịt B9 lần đầu tiên vào lúc cây mới tăng trưởng khi thấy được chồi mới trên cây không bấm ngọn hay khi chồi dài 1 - 2 cm trên cây bấm ngọn. Phun xịt B9 lần thứ hai, 10 - 14 sau lần thứ nhất. Ancymidol (A – Rest) là thuốc xịt lá với nồng lượng 25 – 50ppm hay trên rãnh với lượng 0,25-0,5mg cho mỗi 15cm đường kính chậu trồng, nhờ vậy có thể có thêm nhiều hoa. Cyocel cũng có thể dùng để phun xịt hay tưới vào rãnh, thời gian phải xịt tương tự với dùng B9 nói trên. Nồng lượng Cycocel dùng là 3000-4000ppm. Ethepon (Florel) tăng thêm cành và chồi ra hoa, nhưng làm lá nhỏ đi, lóng ngắn lại, như vậy khỏi cần bấm ngọn, nhưng đôi khi làm hoa trụy thai, không nở. Xịt Ethepon trên lá với nồng lượng 500ppm khi 4,5 lá đã phát triển đầy đủ. Chất điều hòa tăng trưởng mới nhất là Bonzi cũng rất hiệu quả ở nồng lượng phun xịt 25-40ppm. Acid Gibberellic cũng hay được dùng để sản xuất chậu trồng các giống Fuchsia thân mộc cho mau lẹ hơn. Phun xịt Acid Gibberrellic nồng lượng 200-400ppm trên cây còn nhỏ và không bấm ngọn thì thời gian cho cây đủ cao lớn sẽ giảm đi, nhờ cây dài hẳn ra, nhưng khi đó lại cần nọc trụ chống đỡ.

            Sâu bọ

            Bướm trắng (Whitefly) hay phá hoại Fuchsia nhất. Rầy mềm (Aphids) làm quắn lá và cũng làm cây trồng hư hại lớn. Bù lạch (Thrips), nhện đỏ (Spider mites), rệp vảy (Scales) cũng phá hoại Fuchsia.

            Bệnh cây

            Bệnh rỉ có thể làm nhân giống và sản xuất cây mất mát nhiều. Vài giống kháng được bệnh rỉ. Làm cây thoáng khí, khoảng cách thích hợp và giữ gìn vệ sinh cây tốt đẹp là phương pháp ngừa trừ bệnh Botrytic blight (Botrytic cinerea) thối rễ (root rot) do nhiều loài khuẩn Pythium gây ra khi môi trường trồng quá ẩm ướt.

            Chúng tôi thiết tưởng những vùng khí hậu thích hợp nên phổ biến chuyên biệt, công viên, vườn nhà, khu phố, thị trấn bằng những giỏ treo cây mộc hoa đăng, lồng đèn, bông tai công nương đẹp đẽ này, để đón mời du khách, khách thập phương. Và thỉnh thoảng vào mùa hoa nở rộ tổ chức thi hoa đăng ban ngày rực rỡ hơn các hội hoa đăng thật sự ban đêm.

                                                                        Bài: Gs Tôn Thất Trình