MIẾNG TRẦU là đầu câu chuyện

Ba Quang

 

            Người xưa gặp nhau thì mời miếng trầu, cũng như ngày nay mời điếu thuốc vậy. Miếng trầu hay điếu thuốc là cách xã giao để mở đầu câu chuyện. Vì thế,  chúng tôi mở đầu  với “miếng trầu”.  Tục “ăn trầu” có từ thời vua Hùng, qua sự tích “trầu cau” như sau:

 

            Ngày xưa có hai anh em nhà nọ giống nhau như đúc, cùng đến học nhà ông thầy đồ. Ông thầy gã con gái cho người anh. Một thời gian sau, do có chuyện hiểu lầm, người em buồn phiền,  bỏ nhà đi vào rừng. Đi lang thang cả ngày mỏi chân, đến bờ suối ngồi nghỉ mệt, rồi biến thành hòn đá. Người anh không thấy em về nhà bèn đi vào rừng kiếm. Đi mãi chẵng thấy, chân đã mỏi, anh ta bèn đến bờ suối uống nước, ngồi nghỉ bên cạnh hòn đá mà tưởng nhớ đến em, rồi biến thành cây cau. Cô vợ không thấy chồng về nên vào rừng tìm. Đi khắp nơi tìm kiếm không thấy, bèn đến bờ suối, dựa vào cây cau mà than khóc. Cô nàng biến thành cây trầu leo quanh cây cau.

 

            Vua Hùng đi qua nơi đó,  nghe chuyện, bèn lấy lá trầu giã với quả cau rồi đổ lên hòn đá, thì lạ quá :chỗ đó có màu đỏ. Người ta bảo rằng nỗi u uất của ba người đã được giải tỏa, vợ chồng anh em đều đã cảm thông hòa hợp;màu máu đỏ thể hiện sự thẳng thắn thủy chung của ba anh em. Từ đó có phong tục dùng trầu cau trong lễ cưới hỏi, hội hè;thể hiện sự chung thủy của người Việt Nam.

 

            _Cây trầu có tên khoa học là Piper betle, họ Hồ tiêu. Lá trầu còn gọi là “trầu không”, phải chăng để nói đến lá trầu chưa có cau, vì trầu cau thường đi đôi:  

                     Quê em hai dải cù lao

                Có dừa ăn trái,  có cau ăn trầu.

 

            Ca dao cũng có câu đánh dấu hỏi về từ”trầu không”:

                     Bánh thật nhiều, sao chê “bánh ít”?

                    Trầu thật đầy,  sao gọi “trầu không”?

 

            Cây trầu là loại dây leo, thường mọc theo bờ rào nên là đầu mối làm quen trai gái xóm giềng:

            Bước qua vườn ớt hái trầu

            Hỏi thăm lê, lựu, mãng cầu chín chưa.

 

(Bàn thêm:theo lẽ khung cảnh làm quen phải thơ mộng.  Không hiểu tại sao trong câu ca dao này, các đầu mối làm quen lại toàn loại “khó nhá”như ớt, lê, lựu. mãng cầu(na). Cay như ớt, chát như lê xanh, quả lựu có nhiều hột như bom bi,  quả mãng cầu có hình dáng như quả lựu đạn. khung cảnh này rất căng từ cả hai phía:phía bên này gặp nhiều đắng cay(vườn ớt);phía bên kia toàn những trái cây xanh, rắn như đá, ”chọi chó, chó chết”. Những cuộc làm quen này có nhiều nguy cơ gặp”ông già lựu đạn”hoặc “bà già đắng cay”).

 

            Lá trầu vị cay nồng, mùi thơm gắt, tính ấm. Lá trầu có tác dụng hành khí hoạt huyết;dùng để tiêu đờm, trừ phong thấp, tiêu viêm và sát trùng.

 

            Người ta dùng lá trầu để trị đau bụng, đầy hơi,  sôi bụng, ợ hơi. Cách dùng như sau:hơ nóng lá trầu rồi đắp lên rốn. Có người đắp lá trầu lên rốn hoặc vào các huyệt khí hải, thủy phân, dùng nhang  hơ nóng phía trên. Việc hơ nóng có mục đích làm chất thuốc ngấm qua da vào phần trong để hành khí hoạt huyết.

 

            Có người dùng lá trầu để đánh gió trị cảm mạo. Cách dùng như sau:vò nát lá trầu, bọc vào trong miếng vải, nhúng nước sôi,  đánh gió ở hai bên sống lưng(bàng quang kinh)với mục đích thông khí và đuổi tà khí.  Cách này áp dụng cho trẻ em rất tốt vì da các em còn mỏng không nên cạo gió.

 

            Người ta còn dùng lá vò nát đắp quanh mụn nhọt, hoặc nấu nước tắm trị rôm sảy, ghẻ ngứa.

            Ngậm nước lá trầu trong miệng để trị bệnh viêm nha chu. Lá trầu có các chất polyphenol kháng khuẩn(chavicol, chavibetol), diệt được các khuẩn tụ cầu, trực trùng coli…

 

            -Quả cau còn gọi là bình lang, tên khoa học Areca catechu.  Quả cau được mô tả trong văn học dân gian như sau:

            Quả cau nho nhỏ, cái vỏ vân vân

            Và trong câu đố:

            Cái gì thờ mẹ kính cha?

            Cái gì đem đến tận nhà hỏi em?

                 Quả hồng thờ mẹ kính cha

                 Quả cau đem đến tận nhà hỏi em.

 

            Quả và hạt có vị chát, hơi cay, tính ấm, đi vào các kinh tỳ vị đại và tiểu trường. Quả cau có tính hạ khí,  hành thủy, thông đại tiểu trường. Quả cau dùng để chữa các chứng tích, chướng khí, tả hạ và sát trùng. Vỏ quả trị thủy thũng, lợi tiểu. Hạt quả trị giun sán, bụng đầy chướng,  tả lỵ. Các người có bệnh thuộc “hư chứng”không  nên dùng quả cau. Nếu dùng lầm có thể hại nguyên khí,  hại ngầm cả âm huyết.

 

            Trong quả cau còn có nhiều tanin và một alcaloit là arecolin. Hạt cau làm liệt thần kinh giun sán, giun sán không còn bám víu vào thành ruột được nữa và dễ bị đẩy ra ngoài. Vì thế dùng hạt cau trị giun sán, phối hợp với các thuốc khác.

 

               Arecolin còn có tính làm chậm nhịp đập của tim.

            Bài “bình hạ sa” (phương mạch chính tông) kết hợp các vị thuốc :bình lang, bán hạ, sa nhân, la bạc tử, can khương, bạch truật. Thang thuốc này trị bụng đầy trướng gây đàm và ói mửa.

 

            Bài bình thược thuận khí thang (ôn dịch luận)gồm các vị:bình lang, thược dược, chỉ thực,  hậu phác, đại hoàng, sinh khương. trị tả lỵ nhiều lần, lý cấp, hậu trọng (muốn đi cầu mà đi không được).

 

            Bình lang thang gồm:bình lang, hoàng bá, hoàng liên, lôi hoàng. Trị ký sinh trùng đường ruột. Thanh huệ phương cũng dùng bình lang trị ký sinh trùng.

 

            Đại phúc bì là vỏ ngoài và vỏ giữa của quả cau.  Vỏ này có tính thông tiểu rõ rệt.

 

            Bài “Ngũ  bì tán”(cục phương)gồm các vị thuốc:ngũ gia bì, địa cốt bì, sinh khương bì, đại phúc bì, khục linh bì. Bài này trị phù thũng, cổ trướng.

 

            Phúc bì thang(thanh huệ phương)gồm:đại phúc bì, mộc hương, mộc thông, ức lý nhân, tang bạch bì, khiên ngưu tử. Thang này trị đại tiểu tiện bí sáp.

 

            -Vôi ăn trầu là vôi tôi để lâu.  Calci hydroxyd hút CO2 để thành CaCO3. Vôi  ăn trầu là hổn hợp Ca(OH)2 và CaCO3. Cho nên người rành ăn trầu không ăn vôi mới. Khi ăn trầu, dùng nhiều vôi có thể bị phỏng niêm mạc miệng.

 

            Phối hợp ba chất”trầu, cau, vôi”tạo thành một bài thuốc có nhiều tính chất trị liệu cũng như tạo ra nhiều hiện tượng hóa học và dược lý.

 

            *Nước trầu cau màu đỏ.

            Nhai nát lá trầu với cau rồi cho thêm một chút vôi tôi:miếng trầu có màu đỏ máu. vôi tác dụng với các hoạt chất của trầu cau, cho phản ứng màu rất rõ rệt.

 

            *Arecolin làm chảy nước dãi.

            Arecolin của hạt cau có tính kích thích tuyến nước bọt. Vì thế khi ăn trầu, phải luôn luôn có ống phóng(ống nhổ)kề bên để nhổ nước trầu. việc này gây rấy nhiều phiền phức ở nơi công cộng. Khạc nhổ nước trầu bừa bãi rất tai hại,  vì nước trầu rớt ở đâu thì khó rửa sạch, vết này lại màu đỏ dể phát hiện. Người nước ngoài không có tập tục ăn trầu, không thông cảm với cách khạc nhổ nước trầu, họ không chấp nhận việc khạc nhổ bừa bãi.

 

            *Arecolin làm chậm nhịp tim.

            Arecolin của hạt cau có tính làm chậm nhịp tim. Tính chất này bị triệt tiêu khi có sự hiện diện của muối vôi(Calci). Vôi trong miếng trầu làm triệt tiêu tác dụng chậm nhịp tim, do đó ăn trầu không sợ bị xáo trộn về tim.

 

            Ngày xưa chưa ai biết làm thí nghiệm dược lý, chưa biết chất vôi ức chế tác dụng của Arecolin. Vậy mà tổ tiên chúng ta đã biết dùng vôi để triệt tiêu tác dụng có hại của Arecolin, đây là một điều gây ngạt nhiên cho hầu hết các nhà khoa học. Tổ tiên chúng ta thật tài giỏi về dược lý, đã kết hợp vô cùng khéo léo các dược liệu.

 

            *Miếng trầu làm tăng tiết dịch tiêu hóa, làm cho dịch vị và dịch tràng tiết ra nhiều hơn. Những người dùng trầu ăn uống dể tiêu, không bị đầy chướng, không ợ hơi, sình bụng và táo bón.

 

            *Miếng trầu bảo vệ hàm răng.

            Các phái đoàn y tế nước ngoài đến làm việc tại thành phố Huế đều rất ngạc nhiên thấy các cụ già ở đây vẫn còn hàm răng tốt. Ấy là nhờ các cụ ăn trầu. Miếng trầu bảo vệ hàm răng với nhiều tính chất:

            1-Lá trầu có tính sát trùng.

            2-Chất chát làm cho nướu răng co lại, ôm sát chân răng khiến hàm răng cứng, không lung lay. Tính sát trùng của lá trầu làm cho chân răng không bị sưng. (Viêm nha chu).

            3-nhai trầu là một động tác luyện tập hàm răng, cũng như người châu Âu nhai kẹo cao su vậy. đây là một phương pháp vật lý trị liệu rất hay.

 

            *Người ăn trầu không bị nhiễm trùng đường ruột.

            *Ăn trầu không bị bệnh ký sinh ở bộ tiêu hóa.

            Một cuộc xét nghiệm kéo dài một năm với trên 100 người nghiền trầu. Phân của những người này không có ký sinh trùng đường ruột:amip, giun đũa, giun kim,     ankylostome,  sán.  Các tài liệu cổ xưa đều nói rằng hạt cau có tính trị giun. Tóm lại ăn trầu ít bị các bệnh nhiễm trùng và ký sinh đường ruột.

 

            *Ngày nay các nhà văn thơ ưa dùng cà phê,  thuốc lá để gây hứng sáng tác. người xưa sống cuộc đời thanh thoát, miệng nhai trầu là để bay  bổng theo dòng tư duy, thả vào hồn thơ hay đi theo các tư tưởng thâm sâu siêu việt.

 

            *Têm trầu là một nghệ thuật.  Qua cử chỉ têm trầu, nhai trầu,  người ta có thể phán đoán phong cách, tính nết và nếp sống của con người. ,

 

            Ngày xưa, khi đi xem mặt các cô dâu tương lai,  nhà trai đòi cô gái phải têm trầu, rót nước. Vừa để xem mặt vừa để quan sát cử chỉ  rót nước têm trầu mà phán đoán tính nết cô gái.  Nếu cô gái giơ cao ấm nước,  rót nước chảy tồ tồ là người không lễ phép. Miếng trầu têm vụng về là người không khéo tay, không biết may vá. Lá trầu nhỏ, miếng cau lớn là người không biết tính toán làm ăn. Quệt nhiều vôi vào miếng trầu là người  thiển cận, không biết lo xa… Ố! Các cụ ngày xưa chọn vợ gã chồng khó quá.  Ngày nay mà kén vợ kiểu này, ế vợ là cái chắc.

 

            *các đám cưới hỏi đèu có trầu cau vì:

                   Trầu cau đẹp lứa tốt đôi.

            Những cuộc tình duyên “lỡ đà”cũng dây dưa tới trầu cau:

                   Ba đồng một mớ trầu cay

                   Sao anh không hỏi những ngày còn không.

            Trầu cau cũng có mặt trong các cuộc tình éo le trắc trở:

                   Chè non ai hái nửa nương

                   Cau non nửa chẽ, người thương nửa chừng.

Hoặc là :

                 Trầu này, trầu quế, trầu hồi

                 Trầu loan, trầu phượng, trầu tôi, trầu mình.

                 Trầu này, trầu tính, trầu tình

                 Trầu nhân, trầu ngãi, trầu mình lấy ta.

                 Trầu này têm tối hôm qua,

                 Giấu cha, giấu mẹ, đem ra cho chàng.

                 Trầu này không phải trầu hàng,

                 Không bùa, không thuốc, sao chàng không ăn.

                 Hay là chê khó, chê khăn,

                 Xin chàng đứng lại mà ăn miếng trầu.

 

            *Nhưng! Miếng trầu cũng có những hậu quả xấu.

            Ăn trầu có thể ngừa được nhiều bệnh. tuy nhiên miếng trầu cũng có nhiều tác hại. Sau đây là các khuyết điểm của “miếng trầu”:

            -Nếu sơ ý cho nhiều vôi vào miếng trầu, có thể phỏng niêm mạc miệng.

            -Bã trầu và miếng trầu dính kẽ răng làm mất thẩm mỹ vì”cái răng cái tóc là gốc con người”.

            -Nước trầu làm rõ các vết nhăn trên làn môi, làm khô môi.

            -Khạc nhổ luôn miệng. Nhổ bừa bãi gây phiền phức và bực mình cho người xung quanh.

            -Nước trầu nồng và chát làm cho vị giác hết tinh vi, không còn nhận biết được các vị khác nữa.

            -Tuyến nước bọt, niêm mạc miệng và cổ họng bị kích thích liên tục, có thể bị ung thư

            -Miếng trầu lớn, nhai nhiều gây nhức đầu.

            -Sau khi ăn trầu nên đánh răng súc miệng.

 

            Tóm lại,  miếng trầu chỉ là một vật nhai chơi, nhưng đem nhiều ý nghĩa trên các địa hạt:giao tế, văn nghệ, đạo đức, tâm lý và khoa học kỹ thuật. Các khoa y dược, hóa học, ký sinh trùng, tâm lý xã hội…tất cả được gói ghém vỏn vẹn trong một miếng trầu đơn sơ nhưng súc tích.

                                                                                                ( Sưu tầm )