Cuốc ngực trắng
Hai Quang sưu tập
Bức thông điệp mùa hạ
Nếu như nói hoa xoan rụng tím đầy sân là dấu chắm hết cho một mùa xuân th́ mùa hạ lại bắt đầu bằng tiếng kêu” Ki quất… Ki quất”, “ Ê quất…quất…quất” rang rảng và sa sả vang vọng rất xa từ bờ ao, ruộng lúa… Tiếng cuốc là huyền thoại về vua Thục mất nước, hồn vua kêu nước ngày đêm:
Khúc dâu êm ái xuân t́nh
Ấy hồn Thục đế hay ḿnh Đỗ Quyên ( Nguyễn Du)
Tiếng cuốc bất tử với thời gian. Thật vậy, chỉ một lần qua thể thơ khuôn phép đường luật cổ điển nhưng tiếng cuốc vọng măi cho đến hôm nay và mai sau bởi đó là tiếng vọng từ tâm hồn đa cảm của ngừoi con khi xa đất Mẹ với bao th́nh cảm gắn bó thiết thân sâu sắc.
Nhớ nước đau ḷng con cuồc cuốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia
( Bà Huyện Thanh Quan)
Tiếng cuốc âm vang vọng đều không chỉ gợi nhớ quê hương da diết mà cỏn như nhắn nhủ bao người con xa xứ dù ở nơi đâu, dù đang làm ǵ cũng đừng quên nơi chôn nhau cắt rốn của ḿnh. Tiếng cuốc của thi ca, của huyền thoại xa lơ, xa lắc nhưng cũng gần đâu đây một khúc nhạc quê, một khúc dạo đầu cho con trâu ra đồng, cho cánh diều no gió và cho bác nông dân tất bật với vụ hè – thu.
“… Trong tiếng cuốc kêu xuân đă muộn
Đầy sân mưa bụi nở hoa xoan”
( Nguyễn Trăi)
Đỗ Quyên hay Đỗ Vũ?
Đỗ Quyên, Đỗ Vũ đều lài cái tên riêng, cái tên văn chương cuả một loài chim thuộc họ gà nước ( Rallideae) Tùy theo từng địa phương mà loài này có nhiều tên gọi khác nhau như: Quốc ngực trắng, Quất, cuốc, gà đồng…
Chim trống và mái có màu lông giống nhau và rất đẹp ở tuổi trưởng thành. Phần đỉnh đầu, phía sau cổ, mặt lưng, cánh và cả hai bên thân có màu xám đen đậm hơi phớt vàng lục. Ngược lại màu lông trắng bao trùm khắp mặt, 2 bên đầu, phía trước cổ. Đặc biệt trọn cái ức no tṛn và dài xuống bụng được phủ lớp lông màu trắng phếu dễ thương. Có lẽ v́ vậy mà người ta gọi cuốc ngực trắng. Đuôi và lông cánh đen lợt. Trên đuôi thường nâu, phần dưới đuôi, sau sườn và đùi có màu hung. Mỏ có màu xanh đọt chuối. Chóp mỏ dưới hơi vàng, phần trên góc mỏ có màu đỏ. Đôi mắt đen tuyền nổi bật trên nền lông trắng. Đôi chân có màu lục vàng.
Mùa sinh sản của cuốc kéo dài 5 tháng. Mỗi năm cuốc đẻ từ 2 -3 lứa. Mỗi lứa đẻ 3 – 8 trứng, nở 3 – 6 con. Vỏ trứng màu xám lẫn vàng lợt có nhiều gân chỉ và đốm xám tím, nâu tím. Tổ bằng lá tre và cỏ khô trong bụi rậm, cách mặt đất 0,5 – 1,5m có khi ngay sát đất. Chim non mới nở chừng 1 – 2 giờ có thể theo mẹ kiếm ăn không nằm ở tổ đợi mồi như những loài chim khác.
Nuôi làm cảnh
Nhờ có sắc lông đẹp mà cuốc được chọn nuôi làm cảnh. Là loài chim nhút nhát nên không nuôi từ chim bổi mà nuôi từ chim con. Cuốc vừa ăn, vừa uống lại hay tắm suốt ngày nên không thích hợp ở lồng treo như khứu, chích cḥe mà chỉ nuôi lồng( 70x100x120cm) úp trên mặt đất. Trong lồng có khay xi măng (50x70cm) được xếp đá và cây xanh tạo nên một tiểu cảnh nơi góc sân vườn hay dưới mái hiên nhà, nơi có nắng mai rọi vào. Nhiều người cho rằng cuốc tượng trung cho sự chung thủy nên không bao giờ nuôi đơn lẻ mà thường nuôi có đôi có cặp.
Lồng nuôi luôn có thức ăn nền là hạt( lúa, kê, cỏ…) và thỉnh thoảng có thêm thức ăn tươi sống( cào cào, ếch nhái và tôm cá nhỏ) một lượng vừa đủ. Cẩn tạo một ḍng chảy trong khay vừa sạch sẽ, vừa để chim tắm.
Làm chim mồi
Là loài chim háu đá. Do vậy từ xưa các cụ đă nuôi cuốc để làm chim mồi và thú bẫy cuốc bằng lụp được ra đời từ đó. Thức ăn của cuốc không cầu kỳ khó kiếm, ḷng nuôi không đ̣i hỏi đẹp đẽ và sang trọng nhưng tập chim mồi là cả một quá tŕnh công phu và cần có ḷng đam mê thật sự.
Nuôi cho sinh sản
Việc ghép đôi chim cuốc và cho đẻ trong lồng là một kỹ thuật không khó lắm. Tuy nhiên cần một diện tích đủ rộng, cần có vú nuôi “mát tay”.Họ tách và nuôi riêng đàn con mới nở sau 6 giờ để cho bố mẹ chúng có đủ thời gian để hồi phục và chuẩn bị cho lứa đẻ kế tiếp.
Tiếc thay nguồn lợi tự nhiên ngày một cạn kiệt bởi việc khai thác bất hợp lư( gom trứng, bắt chim non và bố mẹ). Do vậy nuôi cuốc sinh sản là một nghề cần được khuyến khích.
Bài: Minh Nguyên